Founding fathers

'Als ik denk aan de "founding fathers" van Suriname, dan denk ik aan Frank Essed, de vermaarde socioloog Rudolf van Lier, de schrijver Albert Helman en de kunstenaar Erwin de Vries.' Deze zin staat ietwat verscholen in Anil Ramdas’ kortgeleden verschenen Paramaribo; De vrolijkste stad in de jungle (p. 53). Om meerdere redenen is het een opvallend citaat. Om te beginnen door het wat terloopse karakter ervan. Alsof we de uitspraak niet te serieus moeten nemen. Beschouw het als een toevallig opkomende gedachte, lijkt de auteur te willen suggereren, een wat parmantig geformuleerde inval, maar hecht er niet teveel betekenis aan. Natuurlijk. Er valt ons allemaal wel eens iets in. En gelukkig worden die oprispingen niet allemaal wereldkundig gemaakt. Maar die opvatting blijkt toch minder houdbaar dan ik veronderstelde. Want aan het einde van zijn boek herhaalt Ramdas zijn uitspraak nog een keer (p. 252). Founding fathers staat in die alinea niet meer tussen aanhalingstekens. En het viertal krijgt nu ineens de status van held toebedeeld. Zo terloops was terloops dus ook weer niet.

De uitlating is te vinden in een hoofdstuk waarin Ramdas te voet de weg aflegt van ’s Lands Hospitaal naar zijn ouderlijk huis in de Celinastraat. Een route die zijn vader met zijn moeder en de kleine Anil per fiets aflegde net na de geboorte van de laatste in datzelfde hospitaal. Nou ja, eigenlijk vond het transport per auto plaats en niet per fiets. En is de schrijver ook niet te beroerd om ons dat uit de doeken te doen. Hij zocht een passende literaire vorm om de lezer door een deel van Paramaribo te loodsen waar hij cruciale jaren van zijn jeugd heeft doorgebracht. Om dat overtuigend te kunnen doen creëerde hij de analogie van de wandel- en de fietstocht. Dat gaat hem goed af. Het ‘zelfbedachte ritueel’, de ‘boetedoening’ waaraan hij zich onderwerpt (melodrama is bij Ramdas nooit ver weg), brengt hem naar de Sophie Redmondstraat, waar hij het Regeringsgebouw passeert dat naar Frank Essed is vernoemd. En voor we het weten vloeien hem daar zo maar vier founding fathers uit de pen.

Hoe motiveert Ramdas zijn keuze voor deze mannen (laten we dat gelijk maar even politiek correct vaststellen, al zijn de mannen in dit boek vrijwel allemaal sukkels, iets wat je met evenveel recht ook politiek correct zou kunnen noemen)? Die motivatie – een tweede opvallendheid – is erg summier. Essed wordt gekenschetst als ‘misschien de enige visionair die het land gekend had’. Zijn grootste verdienste ligt volgens Ramdas op het gebied van de planning van de ontwikkeling van Suriname. Over ‘de dromer’ Helman schrijft hij uitvoeriger. Hij prijst in het bijzonder diens inzet voor het middelbaar onderwijs in Suriname. Dat is geen nieuws. Ramdas heeft Helman als onderwijsman en ‘volksverheffer’ al vaker lof toegezwaaid (zoals veel meer in dit boek een herneming is van opvattingen en herinneringen die we uit andere geschriften van Ramdas kennen). Bovendien: Helman had nog bij zijn leven Ramdas (met Hans Ramsoedh en Theo Para) geïdentificeerd als zijn geestelijke erfgenaam. Noblesse oblige. Opmerkelijk genoeg worden aan Van Lier en De Vries in dit boek verder geen woorden gewijd. Veronderstelt Ramdas hun verdiensten bekend bij de lezer? Heeft hij vooral hen op het oog als hij twee andere criteria voor het founding father-schap naar voren brengt: ‘de grote idealen’ en ‘kennis van de wereld’?

Het gaat mij niet om de personen die Ramdas als founding father heeft geselecteerd (alle vier zijn interessant en betekenisvol en zelfs veelzijdiger dan uit de tekst zou kunnen worden opgemaakt) en ook niet zozeer om de gehanteerde criteria (die in ieder geval teruggaan op een duidelijke stellingname). Ik heb aarzelingen bij het gebruik van de begrippen ‘founding father’ en ‘Suriname’. Want wat is een founding father eigenlijk, wat wordt hij verondersteld te kunnen en te doen, wie stelt vast wat de balans van zijn werkzaam leven is geweest en op welk moment en door wie wordt hem het stempel 'held' opgedrukt? Moet een founding father worden gepositioneerd tegen de achtergrond van het grondgebied Suriname, de staat Suriname, de natie Suriname, de Surinaamse identiteit, de optelsom van alles wat waar ook ter wereld met Suriname kan worden verbonden? De lezer tast hierover in het duister.

Hiermee kom ik op een derde opvallend kenmerk van het founding father-citaat: het gebrek aan controleerbaarheid en precisie. Dat laatste noteer ik vooral omdat het zo goed het werk van Ramdas typeert. Daarin gaat het namelijk veel minder om de historische werkelijkheid en de genuanceerde beschouwing van die werkelijkheid dan om de literaire verbeelding en persoonlijke verwoording van een heden en verleden dat zich nauwelijks kennen laat. Behalve om het ‘visioen’ van Essed en de ‘droom’ van Helman gaat het daarin – als we de woordkeus van Ramdas aanhouden – om het ‘project’ van Van Lier en de ‘scheppingen’ van De Vries. Omschrijvingen die uitdagen en prikkelen en een beroep doen op ons voorstellingsvermogen en onze creativiteit. Maar woorden die tegelijk het raadsel van de werkelijkheid in stand houden. De route van feit en ervaring naar essay en verhaal wordt bij Ramdas niet te voet, per fiets of per auto afgelegd, maar via de verbeelding en met literaire kunstgrepen.