Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία

Στο ιστολόγιο βάζουμε πότε-πότε άρθρα «καταλογογράφησης» όπως τα λέω, όπου βρίσκουμε συνώνυμες (ή περίπου) εκφράσεις με τις οποίες μπορεί να περιγραφτεί μια κατάσταση. Καθώς είμαι επιρρεπής στα κλισέ, τα άρθρα αυτά τα ονομάζω «Οι 50 αποχρώσεις….»

Ήδη έχουμε δημοσιεύσει 23 τέτοια άρθρα καταλογογράφησης, για τις 50 αποχρώσεις του χρήματος, της μέθης, της αποτυχίας, του θανάτου, της κατάπληξης, της υπερβολικής ταχύτητας, του ξυλοδαρμού ,της οξείας σωματικής ανάγκης, της παραφροσύνης, της αντρικής αυτοϊκανοποίησης, του υπερβολικού φαγητού, της βλακείας , της  παχυσαρκίας, , του γυμνασμένου άντρα, του γήρατος, της κλοπής, του μέσου, της κούρασης ,  του χρήστη ναρκωτικών, του ανδρικού μορίου , της βρισιάς , του θυμού, και, πριν από δέκα μέρες, της φιλαργυρίας.

Tα πρώτα άρθρα της σειράς τα έγραψα εγώ, αλλά στη συνέχεια ανέλαβε δράση ο φίλος μας ο Κλεάνωρ, που έχει ετοιμάσει 15 από αυτά τα άρθρα. Το άρθρο για το ανδρικό μοριο το έγραψε ο φίλος μας ο Αλέξης. Με το άρθρο περί φιλαργυρίας επανήλθα κι εγώ στην καταλογική δράση.

Δεύτερο καταλογικό άρθρο μέσα σε δέκα μέρες είναι κάτι πρωτοφανές -συνήθως περνάνε μήνες ώσπου να δημοσιευτεί επόμενο άρθρο της κατηγορίας αυτής. Δίκιο θα έχετε, αλλά στο πρόσφατο άρθρο για τα νέα κόμματα είχαμε κάνει μια ορολογική διερεύνηση των ονομασιών (κόμμα, κίνημα, συνασπισμός, συμπαράταξη, μέτωπο κτλ.) και αυτό μού έδωσε το έναυσμα, σε συνδυασμό με ένα  τραγούδι του Μπρασένς που ίσως παρουσιάσω κάποιαν άλλη φορά.

Κι έτσι, παρουσιάζω σήμερα 50 λέξεις που προσδιορίζουν συλλογικότητες στις διάφορες αποχρώσεις τους.

Κάποιοι όροι είναι εντελώς ουδέτεροι, δεν προσδιορίζουν τίποτα: ας πούμε, ομάδα ή φορέας.

Κάποιοι αφορούν την πολιτική δράση: οργάνωση, παράταξη, κόμμα ή τη συνδικαλιστική: σωματείο, συνδικάτο.

Κάποιοι όροι μάλιστα τις υποδιαιρέσεις κόμματος: φράξια, κλίκα, τάση, ρεύμα, συνιστώσα.

Άλλοι όροι είναι άτυποι: παρέα, συντροφιά, ενώ άλλοι χρησιμοποιούνται κυρίως σε αθλητικά ή κοινωνικά συμφραζόμενα: όμιλος, σύλλογος, σύνδεσμος.

Το κοινό στοιχείο που έχουν όλοι οι όροι είναι ότι αποτελούν τρόπους οργάνωσης και κοινής δράσης ανθρώπων ή, σύμφωνα με έναν σχετικά νεόκοπο όρο, ότι χαρακτηρίζουν «συλλογικότητες».

Έχω βάλει και κάποιους όρους που χαρακτηρίζουν ομαδοποιήσεις φορέων και όχι ανθρώπων (ομοσπονδία, καρτέλ) επειδή έκρινα ότι υπάρχει εννοιολογική συγγένεια.

Από την άλλη, δεν έχω συμπεριλάβει όρους που χαρακτηρίζουν πλήθος ανθρώπων, όταν δεν υπάρχει το στοιχείο της ένταξης σε λίγο-πολύ οργανωμένη ομάδα, εννοώ δηλ. όρους όπως πλήθος, όχλος, συρφετός, στίφος, τσούρμο, λεφούσι, κοσμοσυρροή κτλ. Ούτε όρους όταν η ένταξη είναι υποχρεωτική, όπως στον στρατό -πχ άγημα, λόχος, ασκέρι. Θα μπορούσα βέβαια να τους συμπεριλάβω και αυτούς.

Αν διαφέρει σε κάτι ο σημερινός μας κατάλογος από τους περισσότερους προηγούμενους, είναι ότι δεν έχει καθόλου φράσεις, αλλά μονάχα όρους και μάλιστα μονολεκτικούς.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Κάθε Σάββατο στα μεζεδάκια συζητάμε γλωσσικά και μεταφραστικά λάθη, κυρίως από τον γραπτό και ηλεκτρονικό Τύπο. Αυτά μπορεί κανείς να πει ότι συγχωρούνται ή έστω δικαιολογούνται σε κάποιο βαθμό, αφού το προϊόν είναι εφήμερο και οι ρυθμοί της παραγωγής του φρενήρεις.

Πριν από δυο βδομάδες περίπου, είχαμε ένα άρθρο με μεταφραστικά λάθη από βιβλία, παρμένο από τον παλιό μου ιστότοπο. Στα βιβλία, τα λάθη δικαιολογούνται λιγότερο, αφού το προϊόν κάθε άλλο παρά εφήμερο είναι και (υποτίθεται ότι) κατά την παραγωγή του περνάει από πολλά χέρια και μάτια. Κανένα βιβλίο χωρίς λάθος, λένε βέβαια όσοι εμπλέκονται στο κύκλωμα, αλλά αν τα λάθη που ξεφεύγουν είναι ανώδυνα τυπογραφικά τότε δεν έχουν και πολύ μεγάλη σημασία.

Πέρα από τα τυπογραφικά, τα λάθη σε βιβλία μπορεί να είναι γλωσσικά, πραγματολογικά αλλά και μεταφραστικά, αν το βιβλίο είναι μεταφρασμένο.

Ένας φίλος, δεινός βιβλιοφάγος, στέλνει την ύλη του σημερινού άρθρου. Μου έστειλε ένα γράμμα στο οποίο εκθέτει λάθη σε βιβλία που έχει εντοπίσει τον τελευταίο χρόνο. Δεν θεωρεί σκόπιμο να γράψει το όνομά του.

Παραθέτω τον κατάλογό του. Σε κάθε εύρημα, ο φίλος παραθέτει το κείμενο, στη συνέχεια τον συγγραφέα, τίτλο και λοιπά στοιχεία του βιβλίου και σε αγκύλες τον σχολιασμό. Εγώ κάνω ελάχιστα σχολια, με πλάγια, κυρίως στο τέλος.

Η λέξη του τίτλου συνήθως εκφέρεται στον πληθυντικό, κάποτε και ως επιφώνημα. Μπαρμπούτσαλα είναι χαρακτηρισμός για κάτι ασήμαντο, ανόητο, ψεύτικο ή απίθανο, λέει το ΛΚΝ.

Έμαθα πως κέρδισες στο καζίνο. – Mπαρμπούτσαλα, για ασήμαντο ποσό. Aκούστηκε ότι θα κλείσεις την επιχείρηση. – Mπαρμπούτσαλα, σαχλαμάρες, ανοησίες.

Στο ΜΗΛΝΕΓ: Κτ που είναι ή θεωρείται ανόητο, χαζό ή ασήμαντο ή εξωπραγματικό, απίθανο

Χρήσεις

Τι μπαρμπούτσαλα είναι όλα αυτά που μας τσαμπουνάς!

–Κέρδισες πολλά στα χαρτιά; –Μπαρμπούτσαλα (= ελάχιστα, πολύ μικρό, ασήμαντο ποσό)

–Εγώ σου λέω θα γυρίσει πίσω σ’ εσένα. –Μπαρμπούτσαλα, αφού έχει άλλη

Εκτός από το Χρηστικό, τα άλλα λεξικά λημματογραφούν τη λέξη στον ενικό, σημειώνοντας βέβαια ότι συνήθως (σχεδόν πάντα, λέω εγώ) χρησιμοποιείται στον πληθυντικό.

Το λεξικό της λαϊκής και περιθωριακής γλώσσας, του Γ. Κάτου, πραγματεύεται πληρέστερα τη λέξη:

μπαρμπούτσαλο, το, ουσ. [<ίσως βενετ. barbuzzal (= μικρή μάσκα ηθοποιού)], ιδίως εύχρ. ως επιφών. μπαρμπούτσαλα! έκφραση αμφισβήτησης στα λεγόμενα κάποιου: «το ’μαθες πως ο μπαρμπέρης έδειρε το φούρναρη; -Μπαρμπούτσαλα!». Πολλές φορές, μετά το επιφών. επαναλαμβάνεται από τον αμφισβητία και το ρ. της φρ. που του ανακοινώνεται: «το ’μαθε πως ο μπαρμπέρης έδειρε το φούρναρη; -Μπαρμπούτσαλα τον έδειρε!», ενώ είναι και φορές που ο αμφισβητίας επαναλαμβάνει όλη τη φρ. που του ανακοινώνεται: «το ’μαθες πως ο μπαρμπέρης έδειρε το φούρναρη; -Μπαρμπούτσαλα έδειρε ο μπαρμπέρης το φούρναρη!»

Είναι εύστοχη η επισήμανση ότι το επιφώνημα αποτελεί έκφραση με την οποία αμφισβητούμε τα λεγόμενα κάποιου.

Να σημειώσουμε εδώ ότι κάποιες φορές ακούγεται και ο τύπος «μπουρμπούτσαλα». Έτσι καταγράφει τον όρο το slang.gr.

Για την ετυμολογία, όλα τα λεξικά παραπέμπουν, τα περισσότερα με επιφυλάξεις, σε βενετική λέξη. Πιο αναλυτικό το Ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη:

ίσως < βεν. barbuzzal «μάσκα για το μέτωπο ηθοποιού» < barbuzza (συγγ. με ιταλ. barbuta > μεον. μπαρμπούτα «είδος περικεφαλαίας») < barba «γενειάδα, πιγούνι», επειδή αυτή η περικεφαλαία ήταν ανοικτή και άφηνε να φαίνεται το πιγούνι.

Ωραία, μπαρμπουτσάλ είναι η μάσκα μετώπου των ηθοποιών στη Βενετία. Και λοιπόν; Γιατί να θεωρηθεί η μάσκα αυτή σαν κάτι ασήμαντο, ανόητο, απίθανο; «Επειδή ήταν ανοιχτή», λέει το λεξικό Μπαμπινιώτη -άρα, υποθέτω, όχι πολύ αποτελεσματική;

Και πάλι, λείπουν πολλοί κρίκοι. Ξέρουμε αν έφτασε ο όρος στην Ελλάδα; Υπάρχει μαρτυρημένη ελληνική ενδιάμεση λέξη με τη σημασία της θεατρικής μάσκας; Ή υπήρχε η σημασία του ασήμαντου, ανόητου κτλ. ήδη στη βενετική γλώσσα; Δεν βρίσκω κανένα ίχνος, παρά μόνο το «μπαρμπούτα», που είναι είδος κλειστής περικεφαλαίας, που το αναφέρει το ετυμολογικό του Μπαμπινιώτη και το έχει και ο Κριαράς.

Έχω να αντιπροτείνω μια άλλη προέλευση που μου φαίνεται πολύ πιθανότερη. Τη λύση αυτή την είχατε εσείς αναφέρει σε σχόλιά σας σε παλιότερο άρθρο, και μάλιστα η φίλη μας η Χαρούλα είχε ζητήσει να γραφτεί ειδικό άρθρο.

Το είχα αμελήσει, αλλά ευτυχώς τις προάλλες ο φίλος Κώστας Τσιώλης μου έστειλε ένα τοπωνυμικό άρθρο του, που με έκανε να θυμηθώ την παλιά συζήτηση -και να γράψω το σημερινό άρθρο.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Χτες είχαμε άρθρο για τα νέα κόμματα που εμφανίστηκαν στον πολιτικό στίβο, οπότε ταιριάζει σήμερα να ονομάσουμε «νεοκομματικά» τα μεζεδάκια μας. (Υπήρχε το 1947-51 Νέον Κόμμα, που το είχε ιδρύσει ο Μαρκεζίνης, αλλά δεν νομίζω να υπάρξει μπέρδεμα). Όχι «νεοκυματικά», αυτά έχουν σχέση με το νέο κύμα.

Και ξεκινάμε, για ορντέβρ, με έναν απλό αναγραμματισμό στο Βήμα.

Κόριθνος, λέει.

Όπως λέμε Κύνθος;

* Συνεχίζω με μια υπερδιόρθωση.

Προσέξτε. Λέει: …και τον Λευτέρη Κογκαλίδη, πρόεδρο κτλ…., και ως ενός εκ των υπευθύνων…

Το «ως» εδώ είναι περιττό και η γενική που ακολουθεί είναι λάθος.

«Και έναν εκ των υπευθύνων». Απλά πράγματα.

* Μια και είπαμε για νέα κόμματα, αετομάτης φίλος εντόπισε τις εξής ανακολουθίες και λάθη στα 300 ονόματα των πολιτών που υπέγραψαν τη διακήρυξη της ΕΛΑΣ που κατατέθηκε στον Άρειο Πάγο (π.χ. εδώ ο κατάλογος)

• Ο Κατσωνόπουλος Θοδωρής εμφανίζεται και στην ενότητα Παιδεία και στην ενότητα Συνδικαλισμός.

(Υπάρχουν και δυο καταγραφές με όνομα Μακράκης Γεώργιος στην ενότητα Συνδικαλισμός, αλλά μάλλον πρόκειται για διαφορετικά πρόσωπα).

• Σε μερικές ενότητες τα ονόματα αναγράφονται με αλφαβητική σειρά, ενώ σε άλλες μερικώς ή εντελώς ανακατεμένα.
• Υπάρχουν λάθη, ορθογραφικά και του δαίμονος του πληκτρολογίου: Φιλλιπίδης, Δημοκρίτιο Πανεπιστήμιο, μεταμοσχέσευσευων, Νίκαις (αντί Νίκαιας), Παν.Ομοσπονίδας καθαριότητας , ερετός (αντί αιρετός).

* Διάβαζα χτες στον Σκάι την είδηση για τον θάνατο του Γιώργου Σουφλιά.

Μετά το τέλος του άρθρου είχε λινκ προς άλλα άρθρα, μεταξύ των οποίων και αυτό της οθονιάς.

Αλλά η Εθνική Ελλάδας δεν ηττήθηκε με 2-1 στη Σουηδία. Έχανε πράγματι, αλλά στο τελευταίο λεπτό των καθυστερήσεων ισοφάρισε και ήρθε 2-2.

Καλό είναι λοιπόν οι τίτλοι των άρθρων για ένα ματς να γράφονται μετά τη λήξη του ματς. Να προλάβει να τραγουδήσει η χοντρή κυρία.

* Και πάλι κάτι κάπως σχετικό με νέα κόμματα, από ανάρτηση της Έλενας Ακρίτα.

Επί της ουσίας συμφωνώ σε όλα όσα λέει, αλλά ο φίλος που το στέλνει προφανώς εστιάζει στην ανορθογραφία. Επανειλημμένα, άλλο είναι το διπλό σύμφωνο.

Θα πείτε, πλημμέλημα είναι. Συμφωνώ, δεν υπάρχει δίλημμα, ούτε έλλειμμα.

* Και συνεχίζοντας με τις αναταράξεις στον ΣΥΡΙΖΑ μετά την ίδρυση της ΕΛΑΣ, φίλος στέλνει τον εξής τίτλο άρθρου:

«Μείζον γεγονός η ίδρυση της ΕΛΑΣ, στεκόμαστε δίπλα»

Και παρατηρεί ο αυστηρός φίλος μου:

Το μειζον ειναι συγκριτικος βαθμος. Δηλαδη μεγαλυτερο απο κατι αλλο, σε σχεση με κατι αλλο. Απο τι ειναι μεγαλυτερο η ιδρυση της ΕΛ.Α.Σ. ; Βημα βημα το μειζον γινεται θετικου βαθμου, αν δεν εγινε ηδη.

Έγινε ήδη, εδώ και πολύ καιρό, θα έλεγα.

* Έφυγε από τη ζωή και ο Άγγελος Αντωνόπουλος.

Όπως λέει και η οθονιά, έπαιξε στην ταινία «Το χρώμα βάφτηκε κόκκινο».

Νομίζω ότι είχε επίσης τραγουδήσει το τραγούδι «Χώμα δεν αλλάζουνε τα μάτια».

* Κι ένα μεζεδάκι από τραγική είδηση.

Αντιθέτως, το θύμα ήταν κατακρεουργημένο με πολλοστές μαχαιριές, στο κεφάλι, το πρόσωπο και το υπόλοιπο σώμα.

Το πολλαπλές θα το είπαν κι άλλοι, ας χρησιμοποιήσουμε συνώνυμα, θα σκέφτηκε ο συντάκτης.

Πολλοστός βέβαια είναι αυτός που έχει συμβεί πολλές φορές ως τώρα -για πολλοστή φορά, λέμε.

* Κι ένα άλλο με αμφίσημο ( ; ) τίτλο:

Aντί να τον βάλουν φυλακή τον εγκληματία, του έδωσαν και αποζημιώσεις ύψους 100 εκατομμυρίων; Πώς γίνεται αυτό;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». 

Το υλικό είναι φρέσκο, παραδόξως δεν έχει τύχει να λεξιλογήσουμε για τη λέξη «κόμμα». Εδώ κάνω μερικές προσθήκες. 

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Νέα κόμματα

Το προηγούμενο δεκαήμερο ιδρύθηκαν δύο νέα πολιτικά κόμματα· προηγήθηκε η Ελπίδα για τη δημοκρατία της κ. Μαρίας Καρυστιανού και ακολούθησε η Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη του Αλέξη Τσίπρα, ενώ φημολογείται ότι κόμμα σκοπεύει να ιδρύσει και ο τέως πρωθυπουργός Αντώνης Σαμαράς. Σε άλλες στήλες έχετε διαβάσει τις διακηρύξεις των νέων κομμάτων, εμείς εδώ θα λεξιλογήσουμε για το κόμμα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

ΕΛΑΣ ονομάστηκε το κόμμα που ίδρυσε ο Αλέξης Τσίπρας, όπως ανακοινώθηκε στις 26 Μαΐου στο Θησείο. Πιο σωστά ΕΛ.Α.Σ., αφού Ελληνική Αριστερή Συμπαράταξη, αν και πλέον πολύ λίγοι δίνουν σημασία στις τελείες των ακρώνυμων -πέρασαν οι καιροί που έβλεπες ΠαΣοΚ ή ΣυΡιζΑ. Παρεμπιπτόντως, φαίνεται να υπάρχει μια λεπτή διάκριση, ότι ο όρος αρκτικόλεξο περιλαμβάνει μόνο το αρχικό γράμμα κάθε λέξης, ενώ το ακρώνυμο (ή ακρωνύμιο) μπορεί να περιλαμβάνει και περισσότερα του ενός αρχικά γράμματα των λέξεων -έτσι το Κ.Κ.Ε. και η Ν.Δ. είναι αρκτικόλεξα (και ακρώνυμα) ενώ ο ΣΥ.ΡΙΖ.Α. είναι ακρώνυμο αλλά δεν είναι αρκτικόλεξο. Αυτό δεν δηλώνεται ρητά αλλά συνάγεται από τα παραδείγματα που δίνουν το ΛΚΝ και το Λεξικό Μπαμπινιώτη στα σχετικά λήμματα. Όμως ξεστράτισα.

Το νέο όνομα προκάλεσε αντιδράσεις επειδή συμπίπτει (αν δεν προσέξεις τις τελείες) με τον ηρωικό Ε.Λ.Α.Σ. της Κατοχής, τον Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό, αλλά και με την ΕΛ.ΑΣ., την Ελληνική Αστυνομία -η οποία βέβαια ονομάστηκε έτσι το 1984, επί υπουργίας Γιάννη Σκουλαρίκη του ΠΑΣΟΚ, όταν συγχωνεύτηκε η Χωροφυλακή με την Αστυνομία Πόλεων, ακριβώς για να θυμίζει τον ΕΛΑΣ και έτσι να διασκεδαστούν οι μνήμες της βάναυσης κατασταλτικής συμπεριφοράς των Σωμάτων Ασφαλείας.

Κατηγορήθηκε για καπηλεία του ηρωικού ΕΛΑΣ ο Αλέξης Τσίπρας (έβγαλε και η ΚΝΕ ένα σατιρικό βιντεάκι) ενώ άλλοι είπαν ότι θα υπάρχει σύγχυση με την Ελληνική Αστυνομία σε φράσεις όπως «εκπρόσωπος της ΕΛΑΣ». Μάλλον όμως το όνομα επιλέχτηκε για να κάνει ένα επικοινωνιακό μπαμ τις πρώτες μέρες -και, από αυτή την άποψη η επιλογή ήταν πετυχημένη.

Τις προηγούμενες εβδομάδες είχε κυκλοφορήσει η έντονη φήμη πως το όνομα του εκκολαπτόμενου κόμματος θα ήταν Πυξίδα, που δεν μου άρεσε καθόλου. Σε μια συνάντηση που είχα με άνθρωπο του περιβάλλοντος Τσίπρα (τον μόνο που γνωρίζω), τον ρώτησα και μου απάντησε πως όχι, δεν θα είναι αυτό το όνομα. Στο Θησείο, ο Τσίπρας στην ομιλία του, πριν αποκαλύψει το όνομα, ανέφερε τη λέξη «πυξίδα» οπότε σκέφτηκα πως ο γνωστός μου δεν ήταν και τόσο καλά πληροφορημένος.

Έτσι, όταν στο τέλος το κοριτσάκι (μνήμες Ανδρέα Παπανδρέου από το 1985) έφερε στον Τσίπρα το χαρτί με το όνομα και αποκαλύφθηκε το ΕΛΑΣ χάρηκα -συν τοις άλλοις, επειδή περιέχει τον όρο «Αριστερά». Ναι, δεν αρκεί να το έχεις στο όνομά σου ότι είσαι στην Αριστερά, αλλά και το όνομα  δεν είναι αμελητέα υπόθεση, όπως μας έχει διδάξει η ιστορία με τη γειτονική χώρα.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Πριν από δέκα μέρες, παρουσιάσαμε τα αποτελέσματα μιας ψηφοφορίας που διοργανώθηκε από τη βρετανική Γκάρντιαν, που είχε ως ζητούμενο να επιλεγούν τα καλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών.

Η Γκάρντιαν απευθύνθηκε σε ειδικούς. Ζήτησε από 170+ πεζογράφους, κριτικούς λογοτεχνίας και πανεπιστημιακούς, απ’ όλον τον κόσμο, να αναφέρουν τα 10 μυθιστορήματα όλων των εποχών που θεωρούν καλύτερα, μάλιστα κατά σειρά προτίμησης. Το επιτελείο της εφημερίδας πήρε τις 170 ιεραρχημένες δεκάδες και κατέληξε σε 100 καλύτερα μυθιστορήματα. Βέβαια, από τον τρόπο της βαθμολογίας, μεγαλύτερο βάρος είχε η επιλογή κάποιου έργου στη δεκάδα παρά η σειρά του.

Στα σχόλιά σας πολλοί εκφράσατε έκπληξη για ή διαφωνία με τα αποτελέσματα. Κι εγώ, άλλωστε -έγραψα:

Ο κατάλογος βέβαια είναι εξαιρετικά αγγλοκεντρικός και δη βρετανοκεντρικός. Από τα 100 μυθιστορήματα μόνο 20 μέτρησα (πρόχειρα) να έχουν γραφτεί σε άλλη γλώσσα από τα αγγλικά. Και μου φαίνεται ότι υπεραντιπροσωπεύεται ο 20ός-21ος αιώνας -σαν να έχουν κοντή μνήμη οι 170 ειδικοί της Γκάρντιαν.

Μάλιστα, κάποιοι θα απέρριπταν το όλο εγχείρημα με το επιχείρημα ότι κατάλογος που δεν έχει μέσα τους Αθλίους (ή οποιοδήποτε άλλο έργο) του Ουγκό, που δεν έχει Μπαλζάκ, που δεν έχει Σταντάλ, είναι καλός μόνο για τα μέρη που πίνουν χλιαρή μπίρα. Ούτε Στάινμπεκ υπάρχει, ούτε Μαρκ Τουέν.

Κάποιοι άλλοι είπαν ότι θα ήταν καλή ιδέα να οργανώσουμε κι εμείς κάτι τέτοιο -παρόλο που δεν είμαστε ειδικοί. Το σκεφτήκαμε με τον Στάζιμπο και παρόλο που έχουμε επίγνωση της παροιμίας για τη μυλωνού και τον άντρα της, είπαμε «γιατί όχι;».

Οπότε, το πήραμε απόφαση να διοργανώσουμε ψηψοφορία στο ιστολόγιο για να αναδείξουμε κι εμείς τα καλύτερα μυθιστορήματα όλων των εποχών.

Μυθιστορήματα με την ευρεία έννοια, δηλαδή γίνονται δεκτές και νουβέλες, όπως και ρεπορτάζ (σαν της Αλεξίεβιτς) ή βιογραφίες-αυτοβιογραφίες. Γι’ αυτό και ο τίτλος μιλάει για «έργα της παγκόσμιας πεζογραφίας». Ωστόσο, δεν γίνονται δεκτά διηγήματα, ούτε θεατρικά έργα, ούτε ο Όμηρος, ούτε οι αρχαίοι τραγικοί και κωμικοί, ούτε ο Δάντης, ούτε ο Σέξπιρ. Ο Θερβάντες, ναι.

Yπάρχει γκρίζα ζώνη εδώ, το αναγνωρίζω. Ας πούμε, ενώ οι συλλογές διηγημάτων, π.χ. του Τσέχοφ, δεν γίνονται δεκτές, θα δεχτούμε τα Δίδυμα φεγγάρια του Άρη (The Martian Chronicles) του Ρέι Μπράντμπερι, διότι είναι σπονδυλωτό μυθιστόρημα.

Επίτηδες ανέφερα τον Ρέι Μπράντμπερι, για να πω οτι δεχόμαστε και λογοτεχνικά είδη όπως η επιστημονική φαντασία ή η αστυνομική λογοτεχνία.

Η ψηφοφορία θα γίνει στην ωραιότατη ειδική φόρμα που έχει ετοιμάσει ο Στάζιμπος. Εδώ δεν ψηφίζετε, μπορειτε όμως να ανακοινώσετε τις προτιμήσεις σας, να κάνετε προγνωστικά και γενικά ό,τι άλλο σχόλιο θέλετε.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Κάθε δεύτερη Τρίτη έχω καθιερώσει να δημοσιεύω κείμενα δικών μου ανθρώπων. Κυρίως του πατέρα μου, αλλά το 2023-2024 δημοσίευσα επίσης χρονογραφήματα του παππού μου, που δημοσιεύτηκαν το 1928-29 στην εφημερίδα Δημοκράτης της Μυτιλήνης, με το ψευδώνυμο Βριάρεως.

Τα περισσότερα από τα χρονογραφήματα αυτά τα εντόπισε και τα κατέγραψε ο φίλος ερευνητής Αριστείδης Καλάργαλης στο αρχείο του Δημοκράτη, ενώ κάποια άλλα περιέχονται σε ένα τετράδιο που είχε ο παππούς μου, με κολλημένα αποκόμματα, που το είχε τιτλοφορήσει «Περισωθέντα νεανικά αμαρτήματα». 

Στο τετράδιο αυτό, ο παππούς μου έχει συμπεριλάβει και ένα χρονογράφημα με διαφορετική υπογραφή: Ιξίων. Αυτό θα το παρουσιάσω σήμερα. Στο τετράδιο υπάρχει επίσης το απόκομμα από ένα σατιρικό ποίημα με την υπογραφή Ιξίων (που το έχω ήδη παρουσιάσει εδώ).

Για να πω την αλήθεια, το ύφος του σημερινού χρονογραφήματος διαφέρει από το σύνηθες ύφος του Βριάρεω. Από την άλλη, το γεγονός ότι ο παππούς έκοψε το απόκομμα και το κόλλησε στο τετράδιο με τα «Νεανικά αμαρτήματα» νομίζω ότι αποτελεί καθοριστικό τεκμήριο γνησιότητας. Μάλιστα, πάνω στο απόκομμα υπάρχει με μολυβάκι πολύ αχνή η επισήμανση 5/9 -και, όπως διαπίστωσα όταν έψαξα τα αρχεία του Δημοκράτη στο  πρόσφατο ταξίδι μου στη Μυτιλήνη, το χρονογράφημα που θα δούμε δημοσιεύτηκε όντως στις 5 Σεπτεμβρίου 1928. 

Στο ίδιο ταξίδι βρήκα και άλλα δύο μικρά κείμενα με την υπογραφή «Ιξίων», που θα τα δούμε σε επόμενη ευκαιρία. 

Ο Ιξίων ήταν μια από τις χειρότερες φιγούρες της ελληνικής μυθολογίας. Βασιλιάς των Λαπίθων, σκότωσε τον πεθερό του -ο πρώτος που σκότωσε συγγενή- και όλοι τον είχαν για απόβλητο. Ικέτεψε τον Δία για συγχώρεση και αυτός όχι μόνο τον συγχώρεσε αλλά και τον κάλεσε στον Όλυμπο. Τόσο θρασύς ήταν ο Ιξίων, που πλησίασε ερωτικά την Ήρα. Ο Δίας του παρουσίασε ένα σύννεφο με τη μορφή της Ήρας, ο Ιξίων ζευγάρωσε με το σύννεφο (και από εκεί γεννήθηκαν οι Κένταυροι) και ο Δίας τιμώρησε τον Ιξίονα δένοντάς τον με φίδια σε έναν φλεγόμενο τροχό. 

Τέτοια πανούργα μορφή αναμενόμενο είναι να μας βασανίζει και στην ορθογραφία της: ο Ιξίων του Ιξίονος, ή ο Ιξίονας, αλλά στη Βικιπαίδεια το γράφουν Ιξίωνας -είναι δηλαδή περίπτωση Ιάσονα, που πολλοί τον γράφουν Ιάσωνα (δείτε και στο άρθρο μας).

Γιατί να διαλέξει τόσο απεχθή ήρωα για ψευδώνυμο ο παππούς; Δεν ξέρω αλλά ταιριάζει με το μελλοντικό βασικό του ψευδώνυμο, το Άχθος Αρούρης, όπως και με το Ηρόστρατος, που έχει επίσης χρησιμοποιήσει. Τελικά, η επιλογή του ψευδωνύμου αποτελεί θα έλεγα ισχυρότατη ένδειξη ότι είναι του παππού μου -πέρα από το τεκμήριο με τα αποκόμματα. 

Όπως είπα, το κείμενο δημοσιεύτηκε στον Δημοκράτη στις 5 Σεπτεμβρίου 1928, με υπέρτιτλο Πρωινές κουβέντες -και όχι «Μυτιληναϊκοί περίπατοι» όπως στα χρονογραφήματα του Βριάρεω. 

Για λόγους πληρότητας, παραθέτω επίσης το σατιρικό ποίημα «Προοδευτικός».

Πρωινές Κουβέντες

Ρωμαίικη μεμψιμοιρία

Άμα κάθεται κανείς χωρίς παρέα σ’ ένα κέντρο γεμάτο κόσμο αφού πιει τον καφέ του και διαβάσει την εφημερίδα του καφενείου, αρχίζει τις συγκρίσεις των άλλων θαμώνων με τον εαυτο του. Φύσει μεμψίμοιρος καθό άνθρωπος και μάλιστα Ρωμιός ψιλοκοσκινίζει τους αντικρινούς του και ψάχνει να τους βρει τρωτά.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Στα τέλη του 2025 κυκλοφόρησε από τους Αντίποδες η συλλογή διηγημάτων «Βραδιές σ’ ένα αγρόκτημα κοντά στη Ντικάνκα» του Νικολάι Γκόγκολ (1809-1852). Η συλλογή είχε κυκλοφορήσει σε δύο τόμους το 1831-32 στην Πετρούπολη και είχε μεγάλη επιτυχία.

Τα διηγήματα είχαν μεταφραστεί στα ελληνικά παλιότερα, αλλά η έκδοση έχει εξαντληθεί. Η τωρινή μεταφράστρια, η Νιόβη Ζαμπούκα, διδάσκει στο Ινστιτούτο Σλαβικών Σπουδών του πανεπ. Χούμπολτ στο Βερολίνο. Ο εκδοτικός οίκος έχει προγραμματίσει να εκδώσει όλα τα διηγήματα του Γκόγκολ.

Το βιβλίο αποκτά νέο ενδιαφέρον στα συμφραζόμενα της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, του εμφυλίου παγκόσμιου πολέμου που έχει ξεσπάσει. Ο Γκόγκολ ήταν Ρώσος ή Ουκρανός; Στην Ουκρανία γεννήθηκε και στη συλλογή αυτή, γραμμένη στα ρωσικά, παρουσιάζει στο κοινό της Πετρούπολης το φολκλόρ της Μικρής Ρωσίας, που τη θεωρεί πατρίδα του. Η πρώτη φράση του πρώτου διηγήματος είναι: Πόσο μεθυστική, πόσο μεγαλόπρεπη είναι η καλοκαιρινή μέρα στη Μικρή Ρωσία! (Τα εδάφη της Μικρής Ρωσίας σήμερα ανήκουν κυρίως στην Ουκρανία, αλλά και στη Ρωσία, τη Λευκορωσία και την Πολωνία).

Γράφει στα ρωσικά, αφήνοντας όμως κάποιες φράσεις, αριά και πού, στα ουκρανικά και στην αρχή κάθε τόμου έχει ένα γλωσσάρι με καμιά εξηνταριά ουκρανικές λέξεις, κυρίως ενδυμασίες, τροφές κτλ. «Για παν ενδεχόμενο, για να μη με κακολογήσουν, καταγράφω εδώ, κατά αλφαβητική σειρά, τις λέξεις εκείνες που στο βιβλίο αυτό δεν είναι κατανοητές σε όλους», σημειώνει στο τέλος του προλόγου του πρώτου τόμου ο «μελισσοκόμος Ρούντι Πάνκο», που υποτίθεται ότι είναι ο εκδότης των διηγημάτων.

Τα διηγήματα έχουν θέμα λοιπόν το φολκλόρ της Μικρής Ρωσίας, τους Κοζάκους, τα πανηγύρια και τα παζάρια -με πολύ υπερφυσικό στοιχείο μέσα, δαίμονες και ξόρκια. Στο ρωσικό κοινό βέβαια απευθύνεται ο Γκόγκολ, κι ας χρησιμοποιεί τον όρο «μοσκαλήδες» (moskal’, που η μεταφράστρια προτίμησε να αποδώσει ‘μοσχοβίτες’), που ήταν μειωτικός όρος για τους Ρώσους αλλά και γενικά για τους αξιωματούχους του κράτους ανεξαρτήτως εθνικότητας. Οπότε, Ρώσος ή Ουκρανός; Αυτό που βγαίνει από το κείμενο ήταν ότι τότε το δίλημμα δεν έμπαινε καν.

Θα παραθέσω το τελευταίο διήγημα του δεύτερου τόμου, Το μαγεμένο μέρος. Δεν είναι το καλύτερο, αλλά έχει μαντζόβολο μέγεθος, τα άλλα είναι πολύ μεγάλα. Ευχαριστώ τον Κώστα Σπαθαράκη που μου έδωσε την άδεια και το αρχείο κειμένου.

Το μαγεμένο μέρος

Αληθινή ιστορία που αφηγήθηκε
ο διάκος της εκκλησίας του ***

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Ή μήπως «δεν με μέλλει»; Υπομονή να τα πάρουμε με τη σειρά.

Στις χτεσινές πανελλαδικές εξετάσεις της Γλώσσας δόθηκε ένα ποίημα του Εμπειρίκου. Όπως σημειωνόταν στο τεύχος με τα θέματα «διατηρήθηκε η ορθογραφία του πρωτοτύπου», πλην βέβαια του πολυτονικού.

Όχι, δεν διατηρήθηκε εντελώς. Ναι μεν διατηρήθηκαν οι υποτακτικές κτλ. αλλά οι θεματοθέτες *εισήγαγαν* στο κείμενο του Εμπειρίκου δύο ορθογραφικά λάθη!

1) Γράφουν: «δε με μέλλει». Αλλά αυτό είναι λάθος, κι ας είναι πολύ διαδεδομένο. Το σωστό είναι «δε(ν) με μέλει»: δεν έχει σχέση με το μέλλον, είναι το ρήμα μέλω = ενδιαφέρω.

Ο Εμπειρίκος φυσικά έγραψε «δεν με μέλει», δηλαδή οι θεματοθέτες τον έβγαλαν ανορθόγραφο. Επίσης, ο Εμπειρίκος θέλει το τελικό νι στο «δεν», οι θεματοθέτες το κουρεύουν. Γιατί;

2) Γράφουν: «στο δίνει». Παρόλο που πολύ λίγοι το τηρούν, αυτό είναι λάθος. Το σωστό είναι «σ’ το δίνει» (διότι «σου το δίνει» – έχουμε άρθρο). Ο αξέχαστος ο Γιάννης Χάρης το τηρούσε. Και ο Εμπειρίκος έτσι το έχει, «σ’ το δίνει».

Κατά πάσα πιθανότητα, οι θεματοθέτες (φιλόλογοι, υποθέτω) δεν πήραν το κείμενο από την έκδοση της Άγρας, ίσως επειδή βαριούνταν να το μονοτονίσουν. Το πήραν από το Διαδίκτυο, όπου παντού κυκλοφορεί με αυτά τα δύο λαθάκια και χωρίς το τελικό «ν» στο «δεν» -και το χειρότερο, τόσα μάτια δεν πρόσεξαν τα λάθη.

Ναι, λαθάκια. Αλλά στις πανελλαδικές, βρε αθεόφοβοι;

* Και εκτός από τα ορθογραφικά λάθη, υπάρχουν και ασυνέπειες στην αντιγραφή. Λάθη πάλι, δηλαδή.

Εμπειρίκος «Την θλίψη» όχι «τη θλίψη»
Εμπειρίκος «κ’ ένα ποτήρι» όχι «κι ένα»
Εμπειρίκος «εμπρός στον ήλιο» όχι «μπροστά στον ήλιο»
Εμπειρίκος «Έβγα στον δρόμο» όχι «στο δρόμο»

Αυτά μοιάζουν προσπάθειες εξομάλυνσης. Αλλά τότε, ευλογημένοι, γιατί λέτε ότι διατηρήθηκε το πρωτότυπο;

* Και συνεχίζουμε με ένα μεζεδάκι σχετικό με τις εξετάσεις.

Με Εμπειρικό; Εδώ μάλλον έδρασε ο κορέκτορας. Αλλά όταν κάνουν λάθη οι θεματοθέτες γιατί να μην κάνουν και οι δημοσιογράφοι;

(Και επί της ουσίας, το θέμα των εξετάσεων έπασχε. Δείτε ένα εύστοχο σχόλιο του φίλου μας του Eran εδώ χτες.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Αναδημοσιεύω σήμερα το προχτεσινό άρθρο μου στην Εφημερίδα των Συντακτών, στην τακτική εβδομαδιαία στήλη μου «Μέσα από τις λέξεις». 

Τα περισσότερα από όσα γράφω είναι παρμένα από παλιότερο άρθρο του ιστολογίου. Η αφορμή (δηλ. εισιτήριο στο μετρό) είναι καινούργια. 

Η εικόνα που συνοδεύει το άρθρο είναι από την ηλέκδοση της εφημερίδας. 

Απολαύστε το ταξίδι σας!

Τις προάλλες ανανέωσα την κάρτα των δέκα διαδρομών στο μετρό· τυχαία πρόσεξα την απόδειξη, η οποία στο κάτω μέρος έγραφε: «Απολαύστε το ταξίδι σας». Για να πω την αλήθεια, βρήκα υπερβολική την επιλογή του ρήματος. Απόλαυση είναι η διαδρομή ως την πλατεία Αττικής, μέσα σε βαγόνια ασφυκτικά γεμάτα;

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »

Στο ιστολόγιο βάζουμε πότε-πότε άρθρα «καταλογογράφησης» όπως τα λέω, όπου βρίσκουμε συνώνυμες (ή περίπου) εκφράσεις με τις οποίες μπορεί να περιγραφτεί μια κατάσταση. Καθώς είμαι επιρρεπής στα κλισέ, τα άρθρα αυτά τα ονομάζω «Οι 50 αποχρώσεις….»

Ήδη έχουμε δημοσιεύσει 22 τέτοια άρθρα καταλογογράφησης, για τις 50 αποχρώσεις του χρήματος, της μέθης, της αποτυχίας, του θανάτου, της κατάπληξης, της υπερβολικής ταχύτητας, του ξυλοδαρμού ,της οξείας σωματικής ανάγκης, της παραφροσύνης, της αντρικής αυτοϊκανοποίησης, του υπερβολικού φαγητού, της βλακείας , της  παχυσαρκίας, , του γυμνασμένου άντρα, του γήρατος, της κλοπής, του μέσου, της κούρασης ,  του χρήστη ναρκωτικών, του ανδρικού μορίου , της βρισιάς. και, τον Φλεβάρη, του θυμού.

Tα πρώτα άρθρα της σειράς τα έγραψα εγώ, αλλά στη συνέχεια ανέλαβε δράση ο φίλος μας ο Κλεάνωρ, που έχει ετοιμάσει 15 από αυτά τα άρθρα. Το άρθρο για το ανδρικό μοριο το έγραψε ο φίλος μας ο Αλέξης. Σήμερα είπα να επανέλθω κι εγώ στην καταλογική δράση.

Η φιλαργυρία, ως έννοια, εφάπτεται σε άλλες. Για παράδειγμα, ο φιλάργυρος -και ετυμολογικά να το πάμε- μπορεί να είναι φιλοχρήματος, άπληστος, πλεονέκτης. Αλλά ο φιλάργυρος μπορεί να στερείται κάποιες απολαύσεις της ζωής -εδώ συνορεύει με τον φτωχό, που στερείται επειδή δεν έχει χρήματα. Κάποιες από τις φράσεις του καταλόγου (πχ κάνει το σκατό του παξιμάδι) μπορούν να ειπωθούν και για τους μεν και για τους δε. Εκεί κοντά, ο φιλάργυρος πλησιάζει τον μίζερο, ενώ, σαν αντίθετο του σπάταλου, εκείνον που κάνει σφιχτή οικονομική διαχείριση. Ακόμα, ο φιλάργυρος εκμεταλλεύεται κάθε δυνατότητα για εξοικονόμηση ή άντληση κέρδους -κι έτσι η φράση «βγάζει κι από τη μύγα ξίγκι» μπορεί να ειπωθεί και για τον τσιγκούνη αλλά και για κάποιον επινοητικό επιχειρηματία -ή και αμείλικτο εργοδότη που ξεζουμίζει τους εργαζόμενούς του.

Ο σπαγγοραμμένος του Σταμάτη Πολενάκη ήταν ιδιαίτερα επινοητικός στο να κάνει οικονομίες στο παραμικρό. Πάνω από δέκα χρόνια δημοσιευόταν στο Ρομάντζο. Ο εξηνταβελόνης πάλι έγινε διάσημος ως λέξη από τη μετάφραση -παράφραση πιο σωστά- του Κωνσταντίνου Οικονόμου το 1816 στον Φιλάργυρο του Μολιέρου.

Η λέξη τσιγκούνης  (συχνά γράφεται και τσιγγούνης) είναι αντιδάνειο στα ελληνικά, αφού προέρχεται, όπως έχουμε γράψει σε παλιότερο ειδικό άρθρο, από το τουρκικό çingene, που είναι δάνειο από το ελληνικό τσιγγάνος. Η λέξη çingene στα τουρκικά πήρε και τη σημασία «φιλάργυρος», διότι οι χορτάτοι εύκολα θεωρούν τσιγκούνηδες τους φτωχούς. Κι εμείς λέμε «γύφτος» εκείνον π.χ. που ενώ έχει οικονομική άνεση αποφεύγει να κεράσει, άρα η (άδικη) συσχέτιση με τη φιλαργυρία υπάρχει και στη γλώσσα μας.

Ένα άλλο εθνωνύμιο συνδεδεμένο με τη φιλαργυρία, που δεν φαίνεται με πρώτη ματιά, είναι «τσιφούτης»,  από το τουρκικό çιfιt που σημαίνει φιλάργυρος αλλά ανάγεται σε παλιότερη λέξη που σήμαινε ‘Εβραίος’. Σήμερα τσιφούτης σημαίνει αποκλειστικά φιλάργυρος, αλλά σε παλιότερα κείμενα θα το βρείτε με τη σημασία του Εβραίου.

Διαβάστε τη συνέχεια του άρθρου »