Uit Oost en West. Vertellingen, versjes, geschiedenis, uitvindingen, rekenkundige voorstellen, raadsels, enz. Door Oom Diederik. Schiedam: H.A.M. Roelants, 1880.

Gerardus Johannes Bos (1825 – 1898) was een Nederlandse schilder,  lithograaf en steendrukker. Bos vergaarde bekendheid vanwege zijn illustraties voor kinderboeken. Hij runde een steendrukkerij en was daarnaast ook directeur van de Leidsche Schilder- en Tekenacademie Ars Aemula Naturae en diaken van de Evangelische Luthersche Gemeente.

Het boek is een allegaartje van allerlei onderwerpen variërend van een verhandeling over de walvis, het Suezkanaal en een bijdrage over de Chinezen. Het feit dat de frontispice in zijn geheel aan Suriname is gewijd zegt iets over het belang dat de auteur aan de onderwerpen Suriname en slavernij hecht. ‘Suriname is eene gewigtige Nederlandsche volksplanting’, zo begint ‘Oom Diederik’  zijn relaas. We weten dat er in de 19^e eeuw bijzonder weinig kennis over Suriname aanwezig was bij de Nederlandse bevolking. Ook onze auteur laat blijken dat hij de klok heeft horen luiden maar niet precies weet waar de klepel hangt. Zo spreekt hij bijvoorbeeld over de rivieren de Marvemijne en de Courentijn.  Melaatsheid noemt hij Boisi (in plaats van Boasie). Hij schat het aantal blanken op 5000, de vrije kleurlingen op 2000, de vrije ‘negers’ op 650, de ‘negerslaven’ op 52.000 en de kleurlingen op 5500. Die laatste groep wordt door de ‘negers’ geminacht, voor zover zij vrij zijn en slaven houden. En passant merkt hij op dat de Joden over het algemeen de wreedste meesters zijn. De lezer krijgt informatie voorgeschoteld over de gewassen die op de vruchtbare gronden verbouwd worden en over de klimatologische omstandigheden in de kolonie. Ook wordt de nodige historische kennis bijgespijkerd, zoals bijvoorbeeld over het Engelse Tussenbestuur dat van 1799 tot 1816 duurde.

Toch lijkt het overduidelijk dat onze illustrator en lithograaf deze tekst over Suriname en Paramaribo in zijn boek heeft opgenomen omdat hij de lezer iets wil vertellen over slavernij. Over het land ligt, zo schrijft Bos, een zwarte sluier want het was nog altijd het land van de slavernij. De slavenbevolking, 37.000 zielen groot, die behoort ons met droefheid en met schaamte te vervullen. Hij toont zich een ware abolitionist die op basis van zijn christelijke overtuiging slavernij veroordeelt: “De slavernij is gewis eene gruwzame zonde voor God, den almagtigen regeerder der hemelen en der aarde.” In Nederland hoorde men wel eens dat er in Suriname nog slaven waren maar niemand bedacht dat daar iets aan gedaan moest worden, concludeert onze auteur. Hij noemt ook het boek van Beecher Stowe, de Hut van Oom Tom, dat ook in Nederland een grote invloed heeft gehad. Bos sluit zijn hoofdstuk over Suriname af met een abolitionistisch gedicht.

We bespreken hier wel vaker boeken die naar onze mening zeldzaam zijn. Dat kunnen boeken zijn die lastig te vinden zijn. Maar wat als we van een boek slechts één of twee exemplaren kunnen vinden? Uit Oost en West vinden we slechts in één openbare bibliotheek, Tresoar in Leeuwarden, de bibliotheek gespecialiseerd in de geschiedenis van Friesland. Sinds kort beschikt de Buku Bibliotheca Surinamica collectie, dankzij Axe van Maanen van Antiquariaat Klikspaan in Leiden (hofleverancier van de Buku collectie),  ook over een exemplaar van dit superzeldzame boek. Het boek bevat een fraaie frontispice (daarmee wordt een illustratie bedoeld die zich tegenover de titelpagina bevindt), een chromolitho die een gezicht op Paramaribo biedt. Ook zien we er een engel die de afschaffing van de slavernij in 1863 aankondigt. Daaronder zien we een afbeelding van een slavin die zweepslagen krijgt. Tenslotte zien we hoe een groep slaven de afschaffing van de slavernij viert. De fraaie litho’s zijn gemaakt door ene Helmers op basis van tekeningen die door de auteur, G.J. Bos, zijn gemaakt. Deze fraaie litho’s maken, tezamen met de extreme zeldzaamheid van deze titel, het tot een bijzonder boek.

Carl Haarnack

De kleine reiziger door ons vaderland en onze buitenlandsche bezittingen. G. van Sandwijk. Opnieuw bewerkt door J.P. Lancel, hoofdonderwijzer te Leiden. Leiden: D. Noothoven van Goor, 1870.

Dit boekje verscheen voor het eerst in 1846 en werd uitgegeven in Purmerend. De auteur was Gijsbertus van Sandwijk (1794-1871), onderwijzer aan de Staatsburgerschool te Purmerend. Hij schreef een behoorlijk hoeveelheid boekjes, gedichten, geschiedenisboekjes en liederen voor de jeugd. Van Sandwijk had al vroeg oog voor alles wat zich niet alleen in Nederland afspeelde maar ook in de Nederlandse koloniën. Dit is één van de vroegste boekjes waarin Nederlands Oost-Indië, West-Afrika én Suriname in één geheel samen met de Nederlandse provincies aan de Nederlandse jeugd wordt voorgeschoteld. Sandwijk was ook redacteur van het tijdschrift Prentenmagazijn voor de Jeugd dat tussen 1841-1849 verscheen. Surinameverzamelaars zullen zich wellicht herinneren dat er in deze serie volksprenten (eveneens verschenen in Purmerend) ook aandacht wordt besteed aan de kaart van Suriname, Fort Zeelandia, de Waag en de houtgrond de Vier Kinderen. Hiervan werden houtgravures getoond met korte onderschriften (Prentenmagazijn no. 80).  

Voor deze rubriek moeten we ons beperken tot wat Van Sandwijk de jeugd over Suriname te vertellen heeft. Hij herinnert eerst even aan de ‘onvergetelijken’ Piet Hein die in 1623 in dienst was getreden van de West-Indsiche Compagnie (WIC). In 1624 legde deze de basis van de Nederlandse ‘successen’ door in Salvador de Bahia Portugal een grote slag toe te brengen. Eerst krijgen we een overzicht van de militaire posten aan de Marowijne, de Brandwacht aan de Motkreek, Fort Amsterdam en de redoute Purmerend. Het aanzienlijkste gebouw van Paramaribo in het Gouvernementshuis, gebouwd in 1710. De stad telt 15.000 inwoners waaronder niet minder dan 8000 slaven. Onder de vrije bevolking in de stad zijn er 1200 Joden en 800 Christenen. In vroeger tijden telde de kolonie Suriname maar liefst 800 plantages, zo schrijft Van Sandwijk. Door de uitputting van de gronden maar vooral door de lage prijzen op de wereldmarkt voor suiker, koffie en katoen zijn er nog maar 400 plantages over. Vaart men de Commewijne op dan komt men na vijf uur varen van Fort Amsterdam bij Fort Sommelsdijk dat in 1684 door Cornelis van Aerssen van Sommelsdijk werd aangelegd. Hier splitst de rivier zich in de Boven-Commewijne en de Cottica. De Beneden Cottica biedt, volgens onze auteur,  een ‘heerlijk gezigt’ op wel vijftig plantages. Als men de post Oranjewoud heeft bereikt dan kan men vandaar verder reizen over het Cordonpad dat helemaal naar de Jodensavanne loopt. Dit ‘Jodendorp’ is vervallen en wordt slechts nog door een verstrooide arme Joden bewoond. In 1790 woonden in de vijftig vervallen huizen nog slechts 22 huisgezinnen. Daarvan waren er in 1822 nog maar acht over. Ten zuidwesten van de militaire post Gelderland is een bron van rivierwater dat door de rotswand sijpelt. Het water, zo stelt Van Sandwijk, heeft de kleur van madeirawijn en een zeer aangename en frisse smaak.

Aan de Saramaccarivier zijn niet veel plantages te vinden. Groningen werd als militaire post aangelegd in 1790 door de gouverneur-generaal Jan Gerhard Wichers, en vernoemd naar zijn geboorteplaats. Aan de overkant ligt Voorzorg waar men geprobeerd heeft met Nederlandse arbeiders een kolonisatiepoging te doen. Deze is jammerlijk mislukt en de meeste arbeiders vonden er hun graf. Van Sandwijk neemt de jonge lezers eerst mee naar de Coppenamerivier en vervolgens naar Nickerie. Het wordt echt interessant als de onderwijzer zich kritisch uitlaat over de slavenbevolking. Zij werden, zo schrijft hij, op schandelijke wijze uit hun vaderland weggevoerd. Zij werden blootgesteld aan de meest willekeurige mishandelingen. Het is daarom geen wonder dat zij zich, door de bossen in te vluchten, onttrokken aan hun wrede meesters. Ook is het voor hem niet verwonderlijk dat zij zich verenigden om te vuur en te zwaard de eigendommen van hun onderdrukkers te vernielen. De afschaffing van de slavernij in Suriname noemt onze onderwijzer daarom ook een daad van menselijkheid en rechtvaardigheid.

De kleine reiziger door ons vaderland is een zeldzaam boek. Het is slechts in een paar bibliotheken te vinden. Ons exemplaar uit 1870 werd door J.P. Lancel, hoofdonderwijzer in Leiden, bewerkt. Het bevat twintig chromolitho’s waaronder die van Fort Amsterdam, een plantage aan de Commewijne, de Waterkant Paramaribo en twee uitslaande gekleurde kaarten. De band is van rood linnen en is met goud bedrukt. Bij antiquariaten worden exemplaren aangeboden voor bedragen tussen de €650,– en €850,–.

Carl Haarnack