Category Archives: Law

De dresiman aan het werk (1933)

29 Sunday Sep 2024

Posted by in 20th century books, Dutch books, Law

≈ Comments Off on De dresiman aan het werk (1933)

Tags

De dresiman aan het werk. Pro Justitia. Vonnis 1933. No. 100.

In het archief van de Buku Bibliotheca Surinamica bevindt zich een typoscript uit 1933. In 2012 kocht ik dit gebonden werk van antiquaar Jos Wijnhoven (1961- 2017) uit Deventer. Het ‘boekje’ is gevat in een bruin kartonnen omslag en op de voorkant is een papieren sticker geplakt met daarop de titel “De dresiman aan het werk”.

Op het eerste gezicht leek dit een interessant fictief verhaal maar al snel werd duidelijk dat het hier om een afschuwelijke gebeurtenis gaat die geheel op waarheid berust. Op 20 juni 1933 overleed Louise Jacqueline Theodora Emelie Klaverweide, ongehuwd, 34 jaar oud. Zij was geboren in het district Nickerie en woonde te Nieuw-Nickerie. Louise Klaverweide was een dochter van Johan Joseph Otway Klaverweide, die inmiddels al was overleden, en Sam Akui Cheung-Tok-Sam. Dit typoscript is het vonnis van de rechtbank in wat ik voor het gemak maar noem De zaak Louise Klaverweide. De kranten in Nederland en in Suriname brachten het nieuws groot naar buiten: ‘Een verbijsterend geval. Een meisje dood-gemarteld’  (De banier : staatkundig gereformeerd dagblad,  08-08-1933); ‘Suriname: Mishandeling met doodelijken afloop voor zg. Dresmans’ (Het Vaderland : staat- en letterkundig nieuwsblad, 06-01-1934).

De West : nieuwsblad uit en voor Suriname, 30 juni 1933.

In deze rechtszaak stonden terecht:  Joseph Emanuel Paal, 54 jaar oud, landbouwer, geboren op plantage John te Coronie; Frederik George Blijd, 45 jaar oud, timmerman, geboren op Belladrum te Coronie; Sewbalak Boodhee Gobind, 46 jaar oud, landbouwer, geboren op plantage Burnside te Coronie; George Alexander Klaverweide, 32 jaar oud, goudsmit van beroep, geboren te Nieuw-Nickerie in het district Nickerie. Hen werd ten laste gelegd dat zij op een perceel in Waldeck (Nickerie) opzettelijk met geweld Louise Klaverweide tegen haar wil en ondanks haar hevig verzet hoeveelheden van aftreksel van agavewortels en -bladeren vermengd met vloeistoffen door gewelddadig en ruw openen van de mond naar binnen goten. Beklaagde Paal hield haar stevig vast aan haar haren terwijl Blijd en/of Sewbalak haar gewelddadig aan het middenlijf en armen vasthielden. In detail wordt verder gerapporteerd welke andere afschuwelijke ‘behandelingen’ Klaverweide moet ondergaan. Ik zal u hier verdere details besparen. Uiteindelijk resulteerde dit alles in de dood van het slachtoffer op 20 juni 1933.   

Mr J.H.A. Westrik was in deze zaak  rechter commissaris en hij werd geassisteerd door de 2e ambtenaar ter griffie van het Hof van Justitie in Suriname, H.L. da Costa. Bij het verhoor van Frederik George Blijd trad de ad hoc beëdigde R.C. Clenem (Clemen?) op als tolk.

Coronie omstreeks 1920 (Buku Bibliotheca Surinamica collectie).

Blijd is 50 jaar oud, geboren in Suriname, timmerman, woonplaats Coronie. Blijd erkent twee dagen lang gelogen te hebben. Nu zal hij de waarheid vertellen: “Ik heb geleefd met de zuster van Paal en ken Paal heel goed. Verder controleer ik zijn grond voor hem wanneer hij met de boot weg is. Al sedert jaren ben ik ook zijn helper wanneer hij zieken behandelt”. Blijd hielp Paal eerder bij andere ‘zieken’ in Coronie zoals  Julia Riedewald, Marius Boldewijn, een zekere vrouw Blijd, mijn broer Edmond Blijd. Blijd: “Toen Paal bericht kreeg om over te komen naar Nickerie voor een ziektegeval heeft hij mij gevraagd om mede te gaan en hem te helpen. Op een Zaterdag in de maand juni zijn Paal, Sewbalak en ik met de boot van Sewbalak naar Nickerie gegaan.” Paal had Blijd verteld als hij bier drinkt hij bezeten wordt van vier geesten: een ziener, genaam Ba Louis, twee geneesheren genaamd Kwassi en Patakoewana en één geest die de boze geest waaraan de zieke leed weer terugbrengt bij de afzender. Deze geest draagt de naam Hé Gron-Cédré. Ba Louis had Paal in een spiegeltje verteld dat de witte mijnheer, de chef van het postkantoor waar Louise Klaverweide werkte, iets op haar stoel had gezet waardoor een boze geest in haar rug was binnengedrongen. Daardoor was zij ziek geworden en moest zij een dresie toegediend krijgen. Ba Louis eiste ook geld. Eerst eiste hij fl.100,–, zakte daarna af naar fl. 50,– maar nam later ook genoegen met een zegelring ter waarde van fl. 35,–.

Beklaagde Joseph Emanuel Paal vertelde de rechter dat hij jaren geleden heel ziek was en dat hij toen genezen is door een ‘boschneger’ die uitvond dat hij met een boozen geest behept was. Van hem leerde hij hoe hij mensen van boze geesten kon bevrijden. Dat gebeurde door het gebruik van braakmiddel en kruidenbaden. Meerdere mensen heeft hij met succes behandeld maar nooit heeft hij daarvoor geld gevraagd. Via brieven en telegrammen ontving hij het verzoek om naar Nickerie te komen om Louise Klaverweide te behandelen. Hij vertelde dat hij daarbij altijd gebruikt maakte van een spiegeltje, krijt en een brandende kaars. Hij deed dan alsof er een geest in hem gevaren was. Dan spraak hij onsamenhangende woorden in een Chinees of Indiaans dialect. Zijn assistenten Blijd en Sewbalak ‘vertaalden’ deze woorden dan voor Louise, haar moeder en broer.

Nickerie. Kaart van Cateau van Rosevelt.

Sewbalak Boodhee Gobind verklaarde als buitengewoon agent van politie in Coronie op te treden.  Hij bekende een kruidenbad te hebben gemaakt hoewel hij wist dat hij het meisje niet kon genezen. Hij deed dat met de bedoeling om daar voordeel uit te trekken. Omdat Louise zich hevig verzette en luid schreeuwde en men bang was dat de buren de politie zouden bellen zochten ze een afgelegen plek op. Daar werden haar bovenkleren uitgetrokken en moest zij in een kuil gaan staan. Daar kreeg zij een bad en werd er op buikhoogte kruit ontbrand. Toen het Louise niet goed bleek te gaan (haar ogen puilden uit) zou Paal haar voetzolen met een borstel ingewreven hebben. Toen bleek dat zij was overleden. Ook de broer van Louise, George Alexander Klaverweide, legde een verklaring af. Hij zou hebben geprobeerd om zijn moeder te bewegen zijn zus aar het Militair Hospitaal in Paramaribo te brengen. Zij wilde daar echter niets van weten. Eerst werden een zekere Bonapart en daarna zekere MacAndrew uit Coronie ingeschakeld. Maar deze ‘dresimans’ konden Louise niet helpen. Ook de hoofdagent van politie Willem Eduard Fitz Jim werd ook in deze rechtszaak gehoord. Net als Roosje Mietje Cheung-Tok-Saw, de moeder van Louise en George Klaverweide, Eduard Marius Richard Promes, Sophie Petronella Richards, Theophilus Augustinus Brathwaite, Georde Richard MacDonald en de geneesheren Salomon John Bueno de Mesquita en Benjamin Christiaan Marius Samson.

Het vonnis werd gewezen door mr. J.C. Brons (president van het hof), mr. K.J. van Erpecumen en mr. Vettewinkel. Paal, Blijd, Sewbalak en George Klaverweide werden schuldig bevonden aan mishandeling, de dood tot gevolg hebbende. Paal kreeg vijf jaar celstraf, Blijd drie jaar en zes maanden, Sewbalak drie jaar en negen maanden en Klaverweide tenslotte kreeg een jaar en zes maanden.

In 2016 publiceerde Henna Spalburg haar boek De moord op Louise Klaverweide dat op deze rechtszaak was gebaseerd.

Carl Haarnack

West Indisch Plakaatboek (1667-1816). Dr. J.A. Schiltkamp en Dr. J.Th. de Smidt (1973)

03 Saturday Apr 2021

Posted by in 20th century books, Bibliotheca Surinamica, Dutch books, Law

≈ Comments Off on West Indisch Plakaatboek (1667-1816). Dr. J.A. Schiltkamp en Dr. J.Th. de Smidt (1973)

West Indisch Plakaatboek. Plakaten, ordonnnatiën en andere wetten, uitgevaardigd in Suriname. Deel I 1667-1761 + Deel II  1761-1816. Dr. J.A. Schiltkamp en Dr. J.Th. de Smidt (red.). Amsterdam: S. Emmering, 1973.

Wie de geschiedenis wil begrijpen kan natuurlijk zijn oor te luisteren leggen bij opa en oma. Die hebben vast boeiende en belangrijke verhalen die de moeite waard zijn om verteld (én opgeschreven) te worden. Voor de ‘bigger picture’ echter, voor wie de geschiedenis vanaf pak ‘m beet 1667 wil begrijpen, zijn opa en oma niet toereikend. Het geraamte van die geschiedschrijving wordt gevormd door de wetgeving. Door de eeuwen heen weerspiegelen de wetten de mores van het moment. In Suriname werden de wetgeving en bestuur door de Raad van Politie en Justitie uitgeoefend sinds de eerste jaren van het Nederlands bestuur. De gouverneur en de Raden namen allerlei beslissingen, gaven opdrachten, verboden van alles of gaven juist toestemming. Al die beslissingen werden in resoluties, notifikaties, waarschuwingen, publikaties, ordonnantiën of plakaten gepubliceerd. Die werden onder trompetgeluid opgehangen op het Fort, herbergen en plantages en andere plekken. In dit West Indisch Plakaatboek zijn al die wetten en plakaten, die tussen 1667 en 1816 werden afgekondigd, gebundeld.

Bijna iedere wet vertelt een boeiend verhaal over het leven in die tijd. Het is helaas ondoenlijk om al die honderden wetten en plakaten etc, in de beperkte ruimte die we in deze rubriek hebben, te bespreken. Een paar willekeurige voorbeelden leveren boeiende inkijkjes in het verleden. Zo werd er op 24 oktober 1684 een plakaat gemaakt over het merken van slaven. ‘Allen degenen die dese sullen sien ofte horen lesen saluyt’, zo beginnen bijna alle plakaten. Maar dan: het gebeurt, zo luidt de begin tekst, dat verscheidene weggelopen slaven (‘negers’) of door vijandelijke ‘indianen’ ontvoerde slaven weer terugkeren. Soms weet men dan niet aan wie deze slaven toebehoren omdat zij niet gebrandmerkt zijn. Daarom is het verplicht voor ‘alle coloniers, planters en ingesetenen van de revier Suriname, Commewine en resoorten’ die slaven houden of in dienst hebben, om hun slaven binnen drie maanden van een (brand-) merk te voorzien. Als dat niet gebeurt en als er na drie maanden ongemerkte weggelopen slaven teruggevonden worden dan zal de slaaf  verbeurd worden verklaard en geconfisceerd worden. En de eigenaar zal bovendien gestraft worden met een boete van 4000 pond suiker.

Een maand later op 9 november 1684 verschijnt er een plakaat waarin het verboden wordt om het ‘indianen’ handel te drijven in slaven, vaartuigen of letterhout. Tevens wordt het verboden dat slaven die van buiten komen niet in de stad mogen rondlopen. Als planters naar de stad komen dan moeten zij voortaan hun slaven in de tentboten achterlaten. Want er waren ‘meenighvuldige klachten’ over diefstal door deze slaven gepleegd.  

Deel I van het West Indisch Plakaatboek

Er zijn ook wetten die de gemiddelde lezer waarschijnlijk hogelijk zullen verbazen. Op 28 januari 1728 werd er een wet/plakaat afgekondigd waarin het verboden wordt ‘dat eenig blank vrouwspersoon, ongehuwd sijnde, vleeschelijke gemeenschap sal hebben gehouden met een neger’. Het was het gouvernement ter ore gekomen dat sommige vrouwen seks hadden met zwarte mannen. Dat was volgens de opstellers van deze wet ‘een groot schandaal voor de geheele colonie’. In de tekst van het plakaat wordt gesproken over ‘onnatuurlijke hoererijen en overspellen’. In de geschiedenisboeken en archieven zijn talloze voorbeelden te vinden van witte mannen die seksuele relaties onderhielden met zwarte vrouwen, meestal slaven. Soms leefden de mannen in een zg. ‘Surinaams huwelijk’ met hun ‘huishoudster’, anderen hadden wel drie of vier ‘geliefden’. De felheid waarmee het koloniaal bestuur de seksuele escapades van witte vrouwen met zwarte mannen (slaven) spreekt boekdelen.

Veel bijzonder interessante wetten en verboden, bijvoorbeeld dat slaven geen schoenen mogen dragen, vinden we in dit boek terug. Gedurende ruim tien jaar, van 1962 tot 1973, is door een flink aantal mensen aan dit project gewerkt. Het is een onmisbaar handboek voor een ieder die de geschiedenis niet van horen zeggen maar, op basis van de toen geldende wetgeving in Suriname, zelf wil bestuderen.

Carl Haarnack

Instructie voor de nieuwe weeskamer der colonie Surinaamen (1787).

15 Saturday Apr 2017

Posted by in 18th century books, Bibliotheca Surinamica, Dutch books, Law

≈ Comments Off on Instructie voor de nieuwe weeskamer der colonie Surinaamen (1787).

Tags

,

Instructie en ordonnantie voor de nieuwe wees-, curateele-, en onbeheerde boedels-kamer der colonie Surinaamen, voor zo verre de onbeheerde boedels (&) weeskamers aanbetreft. Amstredam: Petrus Schouten (1787).

De moeilijkheid van het verzamelen van Surinamica zit hem niet zozeer in het bijeenbrengen van oude, dure boeken met rijkelijk versierde leren banden met goudopdruk. Het is voor een verzamelaar vaak veel moeilijker om eenvoudige, kleine, papieren publicaties te vinden. Dergelijke Surinamica is meestal extreem zeldzaam. Zo is het ook het geval met dit boekje met instructies en verordeningen voor wees- en onbeheerde boedelkamers van Suriname. Dit boekje telt slechts 12 tekstpagina’s. Het werd in 1787 in Amsterdam gedrukt bij Petrus Schouten, de drukker van de ‘Edele Groot Achtbare Heeren van de Colonie Suriname’. De drukkerij annex boekwinkel van Petrus Schouten was gevestigd in de Kalverstraat in Amsterdam.

boekverkoper kalverstraat

Boekhandel in de Kalverstraat Amsterdam (detail, naar schilderij van Isaac Ouwater, ca. 1758-1843) – collectie Rijksmuseum

 

In dit boekje maken de directeuren van de kolonie Suriname nieuwe regels bekend die de bestiering van de boedels, die onder het beheer van de Wees- en Boedelkamer vallen, moet verbeteren. Als er iemand overleed zonder dat er sprake van een testament was of zonder erfgenamen speelde deze Kamer een belangrijke rol.

Zo worden er twee weesmeesters aangesteld. Deze krijgen de voogdij over alle minderjarige wezen in de kolonie waarvoor de voogdij niet geregeld is en over de onbeheerde boedels. Verder worden er allerlei regels vastgesteld om de belangen van de wezen te beschermen. Zo moet een weduwe of weduwnaar binnen zes weken na het overlijden van de partner aan de weeskamer een overzicht overhandigen met een inventaris van alle goederen, effecten, aandelen, kredieten en schulden die de overledene heeft nagelaten. Zo kan de weeskamer er toezicht op houden dat de minderjarige kinderen hun deel van de erfenis zullen krijgen.

AfroSurinaams meisje Hendrik Dooyer 1906 - 1913

Afro-Surinaams meisje bij stuiverskerkhof (toegeschreven aan Hendrik Dooyer) 1906-1913  – collectie Rijksmuseum

In de 18e eeuw was Suriname een land waar het sterftecijfer hoog was. Dat gold natuurlijk de slavenbevolking vanwege het zware werk, de slechte voeding en de harde straffen. Maar ook de Europese kolonisten stierven bij bosjes. Dat kwam door de ongezonde leefwijze. Vooral de mannen dronken grote hoeveelheden alcohol, nuttigden te veel ongezond voedsel en gingen zich te buiten aan losbandigheid. Er werd wel gezegd dat Suriname het graf der mannen en het paradijs der vrouwen was. De 18e en 19e eeuwse Surinaamse kranten staan vol met overlijdensberichten van mannen die betrekkelijk vroeg overleden én met advertenties van de curatoren van onbeheerde boedels.

Een willekeurig voorbeeld: Thomas Arnoldus van Grasstek was geboren in 1785 in Warmenhuizen (NL). Vermoedelijk kwam hij na 1820 naar Suriname waar hij als gezworen klerk gaat werken bij het Hof van Civiele Justititie. Op 28-11-1828 overlijdt hij. De curator van de onbeheerde boedelskamer plaatst een advertentie in de Surinaamsche courant van 9 december 1828: “Kurators der Wees desolate de Onbeheerde Boedels Kamer dezer Kolonie, zullen op Woensdag den 10 dezer bij de Venduehouder J.E. Lyons publiek doen verkopen een Neger meisje genaamd Louisa, aankomende den Boedel T.A. van Grasstek. Paramaribo, den 9 December 1828 (J. de Heyder, gezworen Klerk)”.

Grasstek Gepriviligeerde Surinaamsche Courant 6 juni 1825

Advertentie uit de Gepriviligeerde Surinaamsche Courant van 6 juni 1825

In een land waar kolonisten, die vaak over grote rijkdommen beschikten, zo snel het tijdelijke voor het eeuwige inwisselden was het beroep van weesmeester een bijzonder lucratieve bezigheid. Zo werd als de waarde van de boedel boven de fl. 2000,- was fl.15, in rekening gebracht. Daaronder, maar boven de fl.1000,-  fl. 7,- en daaronder fl.2,-. Dit zeldzame kleine papieren boekje is een stille getuige van de eeuw waarin de slavenmaatschappij hoogtijdagen beleefde. Het is jammer dat we niet weten hoe het afgelopen is met de kleine Louisa en vooral dat we haar kant van het verhaal niet kunnen horen.

Carl Haarnack

 

wees kamer

 

Surinaemen ontmaskerd. Jan Willem de Man (1776)

17 Saturday Oct 2015

Posted by in 18th century books, Dutch books, Law

≈ Comments Off on Surinaemen ontmaskerd. Jan Willem de Man (1776)

Tags

,

Surinaemen ontmaskerd, of Zakelyke beschouwing, waer aen het verval der colonie Surinaemen, thans Grotelyks toe te schryven is. Uit meest authenticque stukken bewyslyk, ten nutte der Nederlanderen aangetoond. Jan Willem Engelbert de Man. Amsterdam, Gedrukt voor rekening des aucteurs, en zyn te bekoomen, by J.A. Crajenschot [ca. 1776]

Hof van Justitie, Paramaribo (1830)

Hof van Justitie, Paramaribo (1830)

Jan Willem Engelbert de Man werd geboren op 23 december 1743 in Nijmegen. Hij was advocaat van beroep en vertrok in 1774 met het schip Margaretha Johanna naar Suriname. In 1776 publiceerde hij dit obscure boekje in Amsterdam. Het is obscuur omdat er in Nederland slechts drie exemplaren te vinden zijn; in de Koninklijke Bibliotheek, de bibliotheek van het Nationaal Archief en de UB Leiden. Er is nog één exemplaar is in het bezit van de New York Public Library. De collectie Buku Bibliotheca Surinamica moet het slechts doen met een digitale versie van www.earlydutchbooksonline.nl In de afgelopen 35 jaar heb ik dit boek nog nooit ergens te koop gezien. Het behoort tot de categorie ‘zeer zeldzaam’.

In 1786 verscheen er, postuum, een ander boekje van dezelfde schrijver waarin Suriname centraal staat: De waare gesteldheid en de gebeurnissen van de colonie Surinaamen, waarin de bloei’t verval des volks en de vryheid der drukpers, ten nutte der Nederlanders aangetoond. Jan Willem Engelbert de Man. Amsterdam: by Cornelis Groenewoud, 1786.

De Man schrijft over de jammerlijke toestand waarin de kolonie Suriname zich bevindt. En dat terwijl het een ‘allerschoonst Gewest’ is dat de titel aards paradijs verdient. Met dit boekje wil hij de lezers graag vertellen wat de oorzaak is van het verval van Suriname en de lezer informeren over de ‘gebreken in de administratie van de civiele justitie’. Hiermee bedoelde hij dat de gang van zaken bij het Hof van Justitie ondoorzichtig en oneerlijk was.

In het voorjaar van 1776 had De Man een ontmoeting met Agatha Margaretha de Loeff, de weduwe van Johannes van Bergen. Zij vroeg hem om als haar advocaat op te treden in een zaak tegen haar schoonzoon, Jan Rocheteau, een vooraanstaand lid van het Hof van Civiele Justitie. Jan Rocheteau had een aanzienlijke som geld van zijn schoonmoeder in bewaring genomen of geleend.

Plantage Vreeland, eigendom van Jan Rocheteau (collectie: Rijksmuseum)

  • Plantage Vreeland, eigendom van Jan Rocheteau (collectie: Rijksmuseum)

De Man werd door de gouverneur Jan Nepveu ontboden en op een norse en bitse wijze toegesproken. Door het Hof worden De Man en zijn compagnon veroordeeld tot schorsing voor een periode van een jaar. Deze verbanning uit het ambt betekende voor De Man een aantasting van zijn eer en reputatie. Hij voelde zich als crimineel behandeld. De gezworen klerk J.E. Veira, die vanwege de afwezigheid van de heer Beeldsnijder Matroos, de rol van secretaris waarnam, las hem het vonnis voor. Verschillende zaken waarin De Man als advocaat optrad werden zodanig gemanipuleerd dat hij steeds in het ongelijk werd gesteld. In het boek worden verschillende zaken aangehaald en besproken. Zo was er bijvoorbeeld een zaak rond timmerbaas en een wisselbrief van de plantage Frederiksdorp aan de Commewijne.

Frederiksdorp

Plantage Frederiksdorp

De Man, ten einde raad, besloot Suriname te verlaten en naar Nederland terug te keren. Maar omdat hij tegenwerking verwachte besloot hij een schip naar St. Eustatius te nemen en vandaar naar Nederland te vertrekken. Hij moet toch op een bepaald moment weer naar Suriname teruggekeerd zijn omdat hij op 7 september 1785 in Paramaribo, op 41-jarige leeftijd, overlijdt. Zou deze De Man de stamvader zijn van de huidige familie De Man die we in Suriname kennen? De Man heeft aan den lijve ondervonden dat het gevaarlijk is om iemand, die lid is van het Hof van Justitie, voor de rechter te brengen. Wat voor goeds is er te verwachten van zo’n Hof, vraagt De Man zich af. In zijn ogen betekent deze gang van zaken uiteindelijk de ondergang van de kolonie Suriname. Het aanspannen van zaken kost grote sommen geld. De procedures duren oneindig lang en de kwaliteit van de uitspraken laat, op zijn zachtst gezegd, te wensen over. Met de publicatie van dit boekje, en de ontmaskering van wat er mis is in Suriname rond 1776, hoopt de schrijver dat aan de kwijnende positie van het land, een einde komt.

Carl Haarnack

Titelblad Surinaemen Ontmaskerd (1776). Collectie: Koninklijke Bibliotheek

Titelblad Surinaemen Ontmaskerd (1776). Collectie: Koninklijke Bibliotheek