De woorden ‘onzeker weten’ als titel voor een boek door theologen afkomstig uit de GKv roept bijna vanzelf die andere woordcombinatie uit de Heidelbergse Catechismus op. ‘Een waar geloof is niet alleen een ‘stellig weten’, waardoor ik alles voor waarachtig houd, dat ons God in Zijn Woord geopenbaard heeft, maar ook een vast vertrouwen dat mij vergeving van de zonden, eeuwige gerechtigheid en eeuwig heil door God geschonken zijn.’ (HC Zondag 7.21). Het schuurt als je dit theologisch-filosofisch boek leest tegen de achtergrond van het gereformeerde geloof.

[Recensie in Gereformeerd Kerkblad d.d. 15 april 2022]

Het boek heeft als ondertitel ‘Een inleiding in de radicale theologie’. Daarmee wordt een richting in de moderne filosofische theologie bedoeld, die verbonden is met internationaal bekende filosofen als John Caputo, Slavoj Žižek en Peter Rollins. Zij laten zich enerzijds inspireren door de 19^e-eeuwse nihilistische filosofen Ludwig Feuerbach en Friedrich Nietzsche, die de dood van God verkondigden. Anderzijds willen ze tegenover dit nihilisme een alternatief bieden om het toch weer over God en religie te kunnen hebben.

Moderniteit

De auteurs nemen in hun boek deze theologische stroming als uitgangspunt voor hun visie op bijbel, geloof en kerk. Het boek is in drie delen opgebouwd. Allereerst een historische introductie in de ‘radicale theologie’ (door Bram Kalkman). Vervolgens een theologisch-systematisch deel, waarin enkele kernconcepten uit het christelijk geloof behandeld worden, zoals erfzonde, Christus, waarheid, verlossing, orthodoxie, bijbel en hoop (door Gerko Tempelman). Tenslotte een praktisch-theologisch deel over preken, diaconaat, een gemeenschap vormen en liturgie (door Rikko Voorberg).

Het ‘onzeker weten’ van de radicale theologie staat primair tegenover het ‘zeker weten’ van het door de 18^e-eeuwse Verlichting gestempelde wetenschappelijk en filosofische denken van de moderniteit. Sinds Descartes draait dit denken om het verkrijgen van zekere en betrouwbare kennis. Deze wordt uiteindelijk gefundeerd in de rationaliteit of de rede van de mens. In de 20^e eeuw zijn behoorlijke deuken geslagen in dat vertrouwen in de rede. In de filosofie komt de kritiek daarop o.a. van het postmodernisme, waar John Caputo zich ook toerekent. De radicale theologie kun je daarom beschouwen als een vorm van postmodernisme.

Geloof en godsdienst  

In de moderniteit wordt het bestaan van God ontkend, omdat dit niet wetenschappelijk bewezen kan worden. Geloof en godsdienst zijn subjectieve privé-activiteiten, waar geen objectieve werkelijkheid aan beantwoordt. Voor postmoderne denkers is dit te kort door de bocht, omdat de wetenschap voor hen niet meer het laatste woord heeft. Wetenschap en religie zijn verschillende talen, die horen bij verschillende leefwerelden. De radicale theologie wil dan ook nadrukkelijk ruimte bieden voor de herontdekking van God en godsdienst. Caputo pleit voor respect voor wat ongrijpbaar is en voor een nieuwe manier van spreken over God.

Wanneer Caputo uitspreekt dat hij desondanks niet terug wil naar de situatie van vóór de moderniteit, is het wat mij betreft een gemiste kans dat de auteurs de positie van de gereformeerde theologie niet thematiseren. In hoeverre treft de kritiek van de radicale theologie op het moderne ‘zeker weten’ ook het ‘stellig weten’ van de Heidelbergse Catechismus? Hoe boeiend een doorlichting van kernconcepten uit het christelijk geloof vanuit een ‘radicaal theologisch’ perspectief ook is, ten diepste blijft het een exercitie vanuit een bepaald filosofisch principe. Graag had ik iets gelezen over de verhouding tussen het spreken over ‘waarheid’ in postmodern-filosofische zin en het waarheidsbegrip, waar de bijbel en het geloof van getuigen.

Spiegel

Van belang vind ik het boek m.n. voor die gedeelten, waarin de auteurs wijzen op de weerbarstige werkelijkheid ‘die schuilgaat achter de tweedimensionale weergave die we er vaak op nahouden.’ Terecht wijzen ze erop dat ook in de kerkelijke praktijk de echte werkelijkheid door mooie woorden verbloemd en daardoor monddood gemaakt wordt. Het aanwijzen van de ongemakkelijkheid van het geloof en de onzekerheid die dat betekent voor het denken en handelen van ons als gelovigen, is een waardevolle spiegel om als gereformeerden in te kijken. Ook in die gedeelten waar de auteurs aanwijzen dat de gereformeerde theologie zich door de ‘zekerheid’ van de moderniteit heeft laten leiden en tot fundamentalisme is vervallen, is hun kritische blik het overwegen waard.

N.a.v. Rikko Voorberg, Gerko Tempelman & Bram Kalkman, Onzeker weten. Een inleiding in de radicale theologie, Utrecht: KokBoekencentrum Uitgevers, 2022, 222 pagina’s. Prijs: €20,00.