Het was groot nieuws toen in 2019 een ‘Gereformeerde ethiek’ van Herman Bavinck verscheen. Bavinck is vooral bekend als de auteur van de 4-delige ´Gereformeerde dogmatiek´. Dat hij gedurende zijn hoogleraarschap van 1883 tot 1902 ook ethiek aan de Theologische School in Kampen heeft gegeven, had veel minder aandacht gekregen. Tot Dirk van Keulen in 2007 als onderzoeker toevallig op een ingebonden handgeschreven collegedictaat stuitte, waarin de latere ds. Cornelis Lindeboom als student de colleges ‘Ethiek’ van Bavinck uitgeschreven had.

[Recensie in Gereformeerd Kerkblad van 8 juli 2022.]

Naast genoemd collegedictaat vond Van Keulen bij nader onderzoek naar de ethiek-colleges in het Bavinck-archief en in de bibliotheken van de Protestantse Theologische Universiteit en de Theologische Universiteit, beide te Kampen, nog meer ongepubliceerd materiaal dat waardevol genoeg bleek om uit te geven.  

Gereformeerde ethiek

In 2019 publiceerde Van Keulen als eerste daarvan, op basis van de manuscripten van waaruit Bavinck zelf het vak gereformeerde ethiek had gedoceerd, diens ‘Gereformeerde ethiek’.

Volgens Bavinck heeft de christelijke ethiek een strikt theologisch karakter; hij beschouwt de ethiek als een vorm van praktische theologie, onderscheiden van de dogmatiek en tegelijk er als ‘in een mysterie’ nauw mee verbonden. ‘De theologische moraal gaat niet uit van een van nature in de mens, in de schepping gelegen beginsel, maar van een geopenbaard principe, van God, zijn daden, woorden aan en tot ons, en leidt ook weer tot God, vindt in Hem haar doel.’ De christelijke ethiek vindt, net zoals de dogmatiek, haar kennisbron en inhoud alleen in de openbaring, die God in de Heilige Schrift heeft gegeven. ‘Onze ethiek is uit, door, tot God. Hij is het, die ons ook in de ethiek de leer over de zonden, wedergeboorte, heiliging des levens in de Staat, enz., heeft geopenbaard.’ De Heilige Schrift is daarom de enige kenbron van de christelijke ethiek.

Toch doceert Bavinck ‘gereformeerde ethiek’, want het christelijke komt door de gereformeerde bedding tot ons, ‘schittert ons juist in het gereformeerde prisma het zuiverst tegen.’ De gereformeerde ethiek heeft daarom, nadat zij de stof of inhoud van de ethiek aan de Schrift ontleend heeft, ook na te gaan ‘op welke wijze en in hoeverre het ethisch dogma in het leven der christelijke, bepaald der gereformeerde kerk gestalte heeft gekregen.’ En tenslotte hebben wij het ethisch dogma ‘thetisch verder te ontwikkelen, en toe te passen met het oog op onze tijd.’

Filosofische ethiek

Afgelopen jaar presenteerde Van Keulen op het internationale symposium dat in november 2021 aan de TU Kampen/Utrecht ter herdenking van de 100^e sterfdag van Bavinck gehouden werd, de ‘Filosofische ethiek’ van Herman Bavinck, een bundel met drie manuscripten.

Het omvangrijkste daarvan is het manuscript getiteld ‘Ethiek’ uit 1887. Hierin geeft Bavinck een overzicht van de geschiedenis van filosofische ethiek, vanaf de Grieken tot en met zijn eigen tijd. Als tweede is er een klein manuscript uit 1893, getiteld ‘Schets der gereformeerde ethiek’. Hoewel het grotendeels gaat over de geschiedenis en de inhoud van de christelijke ethiek gaat Bavinck ook in op het onderscheid tussen de christelijke en de filosofische ethiek; verder biedt het een korte geschiedenis van de filosofische ethiek. Het derde manuscript is uit 1900-1901. Hoewel het getiteld is ‘Gereformeerde ethiek’, omvat het voor het grootste deel een systematisch overzicht van de filosofische ethiek.

Waardevolle aanvulling

De bundel ‘Filosofische ethiek’ (2021) is voor het Bavinck-onderzoek een waardevolle aanvulling op de ‘Gereformeerde ethiek’ (2019). Behalve dat het een overzicht geeft van zijn visie op de relatie tussen èn de betekenis van de filosofische ethiek voor de christelijke ethiek, geeft het zijdelings ook inzicht in de ontwikkeling van Bavinck’s eigen denken over christelijke of gereformeerde ethiek. In formeel opzicht sluit hij zich aan bij de filosofische georiënteerde opbouw van Schleiermacher’s ethiek, maar materieel gaat hij een eigentijdse gereformeerde weg.

N.a.v. Herman Bavinck, Filosofische ethiek. Bezorgd, ingeleid en geannoteerd door Dirk van Keulen, (Ad Chartas-reeks nr. 39), Amersfoort: Uitgeverij De Vuurbaak, 2021, 256 pagina’s. Prijs: €24,50.