Pakitang-tao. Ganito ko gustong ilarawan ang gobyerno.

Kung babaybayin mo ang Maynila sa isang ordinaryong araw, siguradong kali-kaliwa ang mga basura, sanga-sanga ang mga linya ng kuryente, at siksikan ang mga kabahayan — malayo sa itsura nito tuwing may panauhin.

Agarang pinalinis at pinaayos ng gobyerno ang mga kahabaan ng Maynila para magmukha umanong “kaaya-aya” ang estado ng bansa sa mata ng mga bisita nito na dadalo sa gaganaping 49th ASEAN Summit ngayong Nobyembre 15 hanggang 18.

Gaya ng dating gawi, tinakpan muli ng mga tarpaulin ang mga kabahayan, ipinasara ang mga tindahan, at ipinalinis ang mga basura upang maitago ang itsura ng karukhaan mula sa mga panauhing dayuhan.

Halata naman sa mahaba nitong kasaysayan na nagpapakitang-tao lamang ang pamahalaan.

Matatandaan na gumamit din ng tabing at billboards ng gobyerno upang maitago ang kahirapan ng bansa sa mata ng mga panauhin ng Miss Universe taong 1972, isang anti-poverty summit taong 2012, pagbisita Pope Francis taong 2015, at sa kakaraan lamang na 48th ASEAN Summit noong Mayo 6 hanggang 8 sa Cebu.

Taong 2015 ay nagsagawa pa ito ng clearing operations kung saan inaresto ang ilan sa mga nakatira sa lansangan bilang paghahanda sa noo’y Asia-Pacific Economic Cooperation (APEC) Summit.

Sa halip na tugunan ang pangangailangan ng mga Pilipino na matagal na nilang pinapabayaan, kumikilos lamang sila tuwing may dayuhang nanonood dahil mas mahalaga pa rin ang pagmamalaki kaysa sa tunay na pagtupad sa kanilang mga mandato.

Kung inilaan siguro nila ang sinayang nilang pondo at enerhiya sa pag-ahon sa mga maralita mula sa kahirapan na siyang pilit nilang tinatapalan ngayon, hindi na siguro kailangang ikahiya ang estado ng bansa na sila rin naman ang may kagagawan.

Nakakahiya ba na mahirap ang Pilipinas? Nakakahiya ba na natutulog lamang ang mga Pilipino sa ilalim ng footbridge habang sapin-sapin ang karton? Hiyang hiya sila sa itsura ng kahirapan, pero hindi sila nahihiya sa mahihirap na Pilipino na pinangakuan nila ng maayos na buhay.

Isang malaking insulto lamang sa publiko ang pagpapakitang-tao ng gobyerno. Isa itong malaking sampal sa mga matagal nang nakikiprotesta para sa konkretong aksyon at pangmatagalang solusyon — bagay na huwag muna raw sana nating gawin habang narito pa ang mga bisita.

Hipokrito. Matapos ituring na parang dumi ang kahirapan sa bansa, nagawa pa nilang magmakaawa na huwag munang magprotesta bilang simbolo ng “hospitality.” Masyado sigurong nakakahiya ang laman ng mga sigaw at placards ng mga raliyista — masyado sigurong nakakahiya na marami pala ang nananakawan ng mga karapatan kaya maraming raliyista.

Walang saysay ang huwad na kapayapaan, kasaganaan, at kalinisan ng imahe ng isang bansa kung pangit at bulok pa rin naman ang karanasan ng mga mamamayan nito; walang saysay ang pagmamalaki ng Pilipinas kung iwan naman sa laylayan ang mga Pilipino sa ilalim nito.

Ang serbisyo sa publiko ay hindi dapat nakabatay sa kung sino ang panauhin, kundi sa kung sino ang tunay na nangangailangan. Hindi nasusukat ang kaunlaran sa ganda ng tanawing sasalubong sa mga bisita, kundi sa kalidad ng buhay na natatamasa ng taumbayan kahit walang nanonood.

Sa halip na ibuhos ang oras at lakas sa pagpapaganda ng reputasyon ng bansa sa mata ng mga dayuhan, ibinuhos na lang sana ito sa pagreresolba sa mga kalsadang araw-araw marumi, sa mga panawagang araw-araw paos, at sa mga Pilipinong araw-araw mahirap.

Walang pinipiling oras at okasyon ang kahirapan, kaya’t wala rin dapat pinipiling oras at okasyon ang pagseserbisyo sa publiko.

Kurt Lorenz Masangkay is a staff writer of Pacesetter for A.Y 2026–2027. He is a third-year Journalism student from the College of Arts and Letters.

Walang pinipiling okasyon ang serbisyo was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

PABATID: Naglalaman ang review na ito ng mga spoiler sa pelikula.

Sa isang sistemang nangangailangan ng samu’t saring papeles bago makamit ang serbisyong nararapat para sa mamamayan, gaano nga ba kahirap patunayang ikaw ay ikaw?

Para sa mga ordinaryong Pilipinong araw-araw na kumakayod upang maitawid ang pangangailangan, ang ilang oras na pagpila sa mga ahensya ng pamahalaan ay malaking kaltas na sa kanilang kakarampot na panahon. Ngunit paano kung ang mga dokumentong ito ang natatangi mong pag-asa upang mailigtas ang iyong mahal sa buhay?

Kabilang ang 2 Valid IDs ni Ma-an L. Asuncion-Dagñalan sa mga pelikulang tampok sa ika-22 edisyon ng Cinemalaya Film Festival ngayong taon. Ipinalabas ito sa mga sinehan sa buong bansa noong Oktubre 14.

Umiikot ang kuwento kay Sylvia, na ginampanan ni Marietta “Pokwang” Subong, isang babaeng nagmula sa probinsya at nagtungo sa Maynila upang maipagamot sa pampublikong ospital ang kaniyang asawang si Ramon, na may malubhang Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD). Upang makakuha ng pera para sa pagpapagamot ng asawa, kailangan munang sumuong ni Sylvia sa burukratikong proseso ng pagkuha ng dalawang valid ID.

Para sa mga pamilyang kapos sa salapi, ang pampublikong ospital ang huling masasandalan sa harap ng karamdaman. Sa kabila ng pangakong serbisyong pangkalusugan para sa lahat, tila panibago pang karamdaman ang sistemang kailangang pagdaanan bago tuluyang makakuha ng kinakailangang lunas.

Inilantad ng pelikula ang hindi pantay na pagtrato sa mga mamamayang lumalapit sa mga tanggapan ng gobyerno. Habang may mga nakakasingit sa pila dahil sa kanilang mga kakilala sa loob ng ahensiya, si Sylvia, bilang isang karaniwang mamamayan, ay kailangang maghintay nang ilang araw bago makuha ang kaniyang valid ID.

Ayon sa Philippine Postal Corporation (PPC), umaabot ng 10 hanggang 20 araw ang pagproseso at paghahatid ng Postal ID, isa sa mga ID na kinailangang kuhanin ni Sylvia sa pelikula.

Kinilala rin ng Philippine Statistics Authority (PSA) ang mga pagkaantala sa pag-iimprenta ng pisikal na National ID, kaya hindi pa rin ito natatanggap ng maraming mamamayan. Bagaman may digital na bersiyon na nito, nananatiling hamon ang akses sa teknolohiya para sa mga walang sapat na kagamitan o kaalaman sa paggamit nito.

Samantala, lalong naging alanganin ang kalagayan ni Ramon matapos magkaroon ng Hospital-Acquired Pneumonia habang nasa ospital. Dahil dito, inirekomenda ng doktor na ilipat siya sa pribadong silid upang mabigyan ng higit na maayos na pangangalaga, dagdag-gastusing hindi kayang tustusan ng mag-asawa.

Dahil mas lumalala na ang kondisyon ng kaniyang asawa at kailangan nang mailipat sa semi-private na ospital, napilitan si Sylvia ipadaan sa fixer ang pagpoproseso ng kaniyang pangalawang ID upang mapabilis ang pag-remit ng pera.

Ngunit huli na ang lahat. Pagkakuha ni Sylvia sa perang ilang araw niyang ipinaglaban ay pumanaw ang kaniyang kabiyak.

Bagaman nalutas na ni Sylvia ang problema sa pagkuha ng dalawang valid ID, kinailangan na naman niyang asikasuhin ang panibagong dokumento dahil sa maliit na pagkakaiba sa impormasyong nakasaad sa kaniyang ID at marriage certificate.

Tulad ng nararanasan ng maraming pamilyang namatayan, naging panibagong pasakit ang mahabang proseso ng pag-aasikaso ng mga papeles bago mailibing ang mahal sa buhay. Sa halip na ilaan ang nalalabing oras sa pagdadalamhati, napunta ito sa pagpila at pagproseso ng mga kailangang dokumento.

Sa kasalukuyan, apat na linggo nang napapanood sa mga sinehan ang 2 Valid IDs, na patuloy na dinarayo at tinatangkilik ng daan-daang libong Pilipino na, tulad ni Sylvia, ay patuloy na nahihirapan dahil sa di-makamasang sistema ng gobyerno.

Nilinaw kamakailan ng Anti-Red Tape Authority (ARTA) na hindi na dapat hingin ng mga ahensiya ng gobyerno ang dalawang valid ID sa mga transaksiyon, at sapat na ang isang balidong pagkakakilanlan.

Muling iginiit ni ARTA Director General Ernesto Perez noong Nobyembre 6, 2026, na ipinagbabawal na ang ganitong kahilingan at hinikayat ang publiko na iulat ang mga ahensiyang patuloy na nagpapatupad nito. Gayunman, nananatiling mahalagang tanong kung hanggang saan naipatutupad ang mga patakarang ito sa aktuwal na pakikisalamuha ng mga mamamayan sa mga tanggapan ng gobyerno.

Marahil, minsan na rin tayong nagbabad sa mahahabang pila upang makuha lamang ang serbisyong kailangan natin — tulad ng isang ID na kailangang ipakita bago magkaroon ng akses sa mga serbisyong karapatan naman ng bawat mamamayan.

Sa isang lipunang humihingi muna ng pagkakakilanlan bago kumilala ng karapatan, tila ang mahihirap pa ang paulit-ulit na pinagbabayad upang patunayang karapat-dapat silang paglingkuran. Dalawang valid ID ang kailangan upang patunayang ikaw ay ikaw.

Ngunit hindi dapat kailanganin ng isang mamamayan ang dalawang dokumento, sandamakmak na pirma, at mahabang pagpila upang patunayang karapat-dapat siyang mabuhay nang may dignidad.

Sapagkat kung ang pamahalaan ang dapat kumilala at maglingkod sa mamamayan, hindi ba’t higit na nararapat na ang mga nasa kapangyarihan ang unang magpatunay na karapat-dapat sila sa mga posisyong kanilang kinauupuan?

Rating: 5 out of 5 valid IDs

Kier Rusnel D. Pielago is a staff writer of Pacesetter for A.Y. 2026–2027. He is a first-year Industrial Technology student from the College of Industrial Technology.

Inilalarawan ng “2 Valid IDs” ang hindi makataong serbisyo ng gobyerno was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Hindi natatapos ang pagpanaw sa ilalim ng lupa. Wala itong kinikilalang sariling amoy dahil ang pagkaagnas ay hindi nananatili sa loob ng hukay — ito ay umaahon sa mundong ibabaw, humahalo sa kasalukuyan, at dahan-dahang nananahan sa hininga ng mga buhay.

Marahil ang pinakamarahas na katangian ng kamatayan ay ang kawalan nito ng kakayahan na manatiling buo. Sa isang bayan na lubog sa baha, lilipas ang panahon na ang lupa na bumabalot sa mga labi ay unti-unting magiging burak, hanggang sa ang dating nakapirmi ay aanurin at aagos sa mundong ibabaw.

Sa ganitong mga pagkakataon, ang panganib ay maaaring makita ngunit hindi kailanman matatakasan dahil ang tubig na nagdadala ng kontaminasyon ay sasabay sa buhay na hindi alam ang dinadala nito.

At dito nagsisimula ang tahimik na pananakop ng kamatayan sa katawan ng mga buhay.

Mula sa libingan

Para sa maraming mga bayan sa Pilipinas, ang sementeryo ay isang tahimik at tuyong hantungan kung saan ang mga luntiang damo at sariwang bulaklak ang nagbibigay-buhay sa mga alaala ng mga yumao.

Sa loob ng maraming henerasyon, ang Peralta Cemetery ng Barangay San Sebastian ay nagsilbing takbuhan ng mga pamilyang kapos sa buhay bilang isang pampublikong sementeryong pinaghahantungan ng mga yumaong residente nito at mga karatig nitong barangay.

Lumipas ang ilang dekada, tuluyan nang nagbago ang mukha nito. Sa tarangkahang bakal na kinakalawang sa baha, tila may panaghoy na hindi mapatahimik. Dito, ang kamatayan ay hindi lamang sinasalubong ng luha, kundi patuloy na nilulunod ng walang hangganang alon.

Isa si Nanay Flordeliza Saguid, 60 taong gulang at residente ng San Sebastian, sa mga araw-araw na sumasagupa sa panganib na ito.

Kung oobserbahan ang loob ng himlayan, tatambad ang mga buto at bahagi ng kalansay na tila nahila ng baha, nakakalat sa putik at tubig. Ang dating libingan ay mistulang nabuksan muli ng agos.

“Ang sementeryo mas lalong malalim — malalim sa kalat, sa layak, malalim pa sa burak, malalim pa sa tubig. Wala nang pag-asa,” dismayadong tugon ni Nanay Flor.

Sabay ng paglubog ng libingan ay ang paglubog ng pag-asa ng mga residente dito. Para sa kanila, karaniwang araw na lamang ang danas sa lusak.

“Hindi ko mapipigil ang baha, ang tubig na lumalabas sa libingan,” dagdag ni Nanay Flor, tinatanggap ang katotohanan na ang tubig ay hindi lamang galing sa ulan — ito ay nagmumula rin sa kailaliman ng himlayan nilang matagal nang yumao.

Para sa kay Nanay Flor, hindi lamang ito simpleng pagtaas ng tubig, kundi tuloy-tuloy na paglala ng sitwasyon sa kanilang lugar. Matagal na ring sanhi ng pagkabahala sa mga residente ang pag-alingasaw ng masangsang na amoy mula sa kemikal ng mga bangkay.

“Tandaan mo, formalin at formalin ‘yan… kahit habang buhay formalin ‘yan, kumakalat ‘yan,” ani Nanay Flor.

Sa tuwing sisikat ang araw, natutuyo’t umaalingasaw ang kaharap na sementeryo, na siyang nagpapalubha sa epekto ng baha. “Umaamoy — masangsang… sumisingaw sa init ng araw,” aniya, habang bumabalot ang malansang amoy sa kaniyang ilong.

“Malansa, madumi — hindi na ‘yan tubig na sariwa… kung saan-saan na nanggagaling,” dagdag pa ni Nanay Flor.

Inilarawan niya bilang isang payong ang mga barangay sa Hagonoy, kung saan ang San Sebastian ang nakalubog na parte sa gitna ng mga ito, kaya’t mula sa matataas na ilog ay umaagos ito patapon sa kanilang barangay.

“[Sabi nila] tindig Hagonoy, kung makakatindig pa e kung nalubog na sa baha, titindig ka pa? Sabi [nila] lunod na Hagonoy, oh, ‘di ba? Ano pang mangyayari? Hindi na tindig, lunod na [ang] Hagonoy,” walang pag-asang kuwento ni Nanay Flor.

“Sanay na — wala na kaming magawa. No choice na kami,” pagtatapos niya, habang ang mga binti ng parehong patay at buhay ay nananatiling nakalubog sa tubig-baha ng Peralta.

Himpilan ng komunidad at libingan

Maraming kayang nakawin ang tubig-baha ng Peralta bukod sa kalinisan at kalusugan — nariyan din ang kinabukasan ng kabataan at ang dignidad ng mga pamilyang walang ibang malilipatan.

Sa paglalakad sa paligid ng Peralta, kapansin-pansin na ang mga pader ng eskwelahan ay halos magkadikit na sa sementeryo, na tila iisang espasyo lamang ang naghihiwalay sa pag-aaral at pagpanaw.

Sa kalsadang palaging basa, may bahid ng putik at malumot na daan. Makikita ang mga batang naka-uniporme na pilit lumulusong makarating lamang sa silid paaralan na katabi ng sementeryo.

“[‘Yung] mga bata [na lang] — huwag na kaming matatanda… sanay na kami sa hirap. Pero sila, naaawa ako,” saad ni Nanay Flor, tinutukoy ang kaligtasan ng mga bata.

“Sementeryo, eskwelahan… magkatabi, tapos nalulubog,” giit niya.

Bakas ang kamusmusan sa mga batang dapat sana’y nasa loob ng silid-aralan ngunit napipilitang manatili sa bahay o kaya’y maglakad sa tubig na umaabot sa kanilang tuhod dala-dala ang mga kwaderno at bag pang-eskwela.

Hindi rin ligtas ang kabuhayan ng mga residente sa paulit-ulit na pag-akyat ng tubig dahil ang taas nito ay kayang ilubog maging ang buong tindahan na siyang nag-iisang pinagkukunan ng pangtustos nina Nanay Flor sa araw-araw.

“Lumubog ang tindahan… gumawa na lang kami ulit ng paraan,” paglalahad niya.

Ang mga bata naman, dugtong niya, ay patuloy sa pagtatampisaw sa kabila ng panganib na dala ng kontaminadong tubig. “‘Yung mga bata naliligo pa rin — hindi mo mapigilan kahit delikado,” nangangambang turan niya.

Sa taas ng tubig-baha, may mga pagkakataong ang mga nitso na lamang ang natitirang mataas at tuyong bahagi ng paligid. Hindi lamang mga tindahan at bahay ang napipinsala sa Peralta.

Sa loob mismo ng sementeryo, may mga pamilyang natutong mamuhay sa pagitan ng mga nitso, dala ng kakulangan ng espasyong maaari nilang puntahan tuwing mataas ang tubig. Sa tagal ng kanilang paninirahan sa lugar, ang dating nakakatakot para sa iba ay naging karaniwang bahagi na lamang ng kanilang araw-araw na buhay.

Kabilang si Myra Martin, 47, sa mga residenteng naninirahan sa loob ng sementeryo ng Peralta. Sa ibabaw ng magkakatabing nitso itinayo ang kanilang munting tahanan — isang espasyong dapat sana’y para sa mga yumao ngunit naging kanlungan ng mga buhay na wala nang ibang mapuntahan.

“Lahat ng gamit nasira na — wala na kaming natira,” kuwento niya.

Sa tuwing tumataas ang tubig, hindi lamang mga puntod ang nalulubog kundi maging ang mumunting tahanang nakatayo sa ibabaw ng mga nito. Mas mabigat pa sa takot sa mga yumao ang pangamba sa panibagong pagtaas ng tubig na maaaring sumira muli sa kakaunti nilang naipundar.

Ayon din sa mga residente, ilang beses na ring nagsagawa ng pagsukat ang Local Government Unit (LGU) ng Hagonoy sa sementeryo para sana sa rehabilitasyon, ngunit hanggang ngayon ay nananatili pa ring nakasadlak sa himlayan ang pangakong balang araw ay makakahinga ang Peralta mula sa lumot nito.

“Nakakapagod na, nakailang sukat na. Puro sukat na lang. Aba e kahit ako pwede kong sukatin ‘yan e! Pupunta, susukat, photographer, aalis.” hinaing ni Nanay Flor, habang ang lugar ay patuloy na lumulubog sa parehong kondisyon taon-taon.

Ilang ulit nang napuntahan ng mga opisyal at tauhan ng lokal na pamahalaan ang naturang sementeryo upang magsagawa ng pagsukat at dokumentasyon para sa planong rehabilitasyon nito, ayon kay Nanay Flor.

Sa likod ng bawat kalkulasyon ng lugar, muling nabubuhay ang pag-asang marahil ay ito na ang simula ng pagbabago. Subalit sa kabila ng walang katapusang dokumentasyon at pulgadang naisusukat, nananatiling nakalubog ang sementeryo at ang komunidad na matagal nang naghihintay na makaahon.

At sa patuloy na pagtatantiya ng mga opisyal sa lawak ng problema, tila sinusukat naman ng mga residente ang haba ng kanilang pasensya. Sa Peralta, ang baha ay hindi lamang umakyat sa lupa — unti-unti na rin nitong nilulubog ang pag-asa.

Banta sa kalusugan

Maging ang mga bata ay hindi na rin ligtas mula sa dalang sakit ng tubig-baha na nahahalo sa katas ng mga bangkay, buhay na mga insekto, at basurang nagkukumpulan sa loob ng sementeryo.

“Kapag patuloy ang paglaki [ng tubig], ma-infection ka, ma-infection ‘yung dugo mo, ma-infection ‘yung mga bata,” paliwanag ni Nanay Flor.

Ayon sa kaniya, hindi na rin napipigilan ang mga bata na magtampisaw sa baha, kahit pa alam ng mga nakatatanda ang panganib nito. May pagkakataong naiinom pa ng mga ito ang tubig-baha sa tuwing lumalangoy, na siyang pangunahing sanhi ng pananakit ng sikmura.

“Mga pamangkin ko, mga apo ko, madalas magkasakit sa tiyan,” paglalahad niya. ”’Yung mga bata dito, hindi mo makikitang tumaba kasi naapektuhan din [ang] kalusugan nila e,” malungkot na kuwento ni Nanay Flor.

Ayon pa sa kaniya, hindi niya kailanman ginusto ang lasa ng mineral water dahil mas gusto ng tiyan niya ang tubig-gripo noon, ngunit nang magsimulang magbago ang lasa nito at lumabo, napilitan siyang lumipat sa paggamit ng mineral water.

“Pero ngayon, hindi na ako umiinom ng tubig sa gripo. Puro mineral na. Nasanay na rin ako, kasi naiiba na ang lasa e. Nandoon ‘yung lasang ‘di mo mawari kung kalawang ba o kung ano ba,” paglalahad niya.

Sa kabila nito, aminado si Esmeralda Dela Cruz, 55, isang Barangay Health Worker (BHW) sa San Sebastian, na hindi palaging abot-kaya ang malinis na tubig. ““Hindi naman po lahat ng nakatira sa Peralta ay afford na bumili ng mineral, so ‘yung pinanggagalingan ng tubig, ‘yung iba doon kumukuha ng tubig na iniinom nila sa gripo.”

Kwento pa ni Esmeralda, hindi nagtatagal sa kanilang kamay ang gamot para sa leptospirosis, lalo na sa tuwing tumataas ang tubig at mas maraming residente ang posibleng ma-expose sa maruming baha.

“Kasi ang inom no’n e dalawang tableta sa dalawang linggo. E kahit akong takot, every day ako iinom,” daing niya. “Halimbawa, sampu kayo sa bahay tapos pasok sa edad, siyempre kukuha ka talaga. Kaya med’yo nasu-short kami sa gamot ng leptos. Talagang maraming naghahanap no’n.”

“‘Yung paliligo ng mga bata [ang sanhi] na hindi mapipigilan ng mga magulang. ‘Yung iba kasi nagta-trabaho ‘yung magulang, ‘yung mga bata lang naiiwan sa bahay,” paliwanag ni Esmeralda.

Habang lumulubog ang mga daan at bakuran, unti-unti ring nauubos ang mga gamot, serbisyong pangkalusugan, at suportang inaasahan ng mga residenteng araw-araw na nakikipagsapalaran sa baha.

Siklo ng kakulangan

Sa paglipas ng panahon, unti-unti nang nagbabago ang ugnayan ng komunidad sa tubig na dati’y karaniwan lamang — ngayon ay may kaakibat nang pag-iingat at pagdududa. Patuloy ang katanungan kung gaano kaligtas ang tubig na dumadaloy sa kanilang komunidad, habang wala pa ring malinaw na pagsusuri mula sa mas mataas na ahensya.

May pondo man na inilaan para sa barangay, hindi ito laging sapat o tuloy-tuloy ang daloy patungo sa mga serbisyong medikal. Sa ilang pagkakataon, gamot lamang ang naipapamahagi, at kadalasan ay nauubos din agad sa dami ng nangangailangan.

“Nanggagaling sa barangay ‘yung pondo,” ani Esmeralda. “Medyo nagkakaroon ng kontrol yata sa taas. Siyempre, ‘pag na-kontrol sa taas, makokontrol din siya dito.”

Malinaw para kay Esmeralda na mas malalim pa sa pisikal na pagbaha ang kanilang pinagdaraanan — isang paulit-ulit na siklo na tumatama sa trabaho, pagkain, at kaligtasan ng buong komunidad.

“Sa totoo lang, nag-aabang kami ng malaking tulong para diyan kasi malaki ‘yung epekto. Matatanda, bata, naghahanapbuhay,” aniya.

Ngunit sa kabila ng mga mekanismong umiiral sa barangay, nananatiling mabigat ang araw-araw na karanasan ng mga residente na tuwing tumataas ang tubig ay sabay ring tumataas ang pangamba.

“Kung ‘yung hirap namin dito sa San Sebastian, sa gabi iniisip ko natutulo na lang luha ko. Ba’t nangkaka-ganito?” saad ni Nanay Flor nang may mabigat na kalooban sa sinapit ng kanilang bayan.

Sa huli, ang hinihiling nila ay hindi pansamantalang lunas, kundi isang solusyong kayang putulin ang siklo ng pagbaha na matagal nang humuhubog sa kanilang pamumuhay — isang pagbabagong mag-aahon hindi lamang sa tubig, kundi sa mga pangambang kasabay nitong dumadaloy.

“Isa lang naman hiling namin e. Kahit magutom kami. Kahit ‘di nila kami pakainin. Solusyonan lang ‘yung baha. ‘Pagka nasolusyonan may baha, solusyon na gutom namin. Nasa baha ang gutom namin. Nasa baha rin ang pag-asa namin. Kapag ‘yung bahang ‘yan ay nakontrol at hindi na nakaapekto sa kalsada, wala nang magugutom,” panawagan ni Nanay Flor.

Ang baha ay hindi lamang tubig na umaagos sa mga kalsada at tahanan. Ito ay patuloy na pag-akyat ng kung ano ang dapat sanang nananatiling nakabaon — hanggang ang mga hindi nakikita ay dahan-dahang sumabay sa hanging nilalanghap ng mga nananatiling nakatayo.

At sa loob ng ganitong pag-ikot, ang panganib ay hindi na kailangang kumatok o magpakilala. Dumadaloy ito nang tahimik, humahalo sa pang-araw-araw, at unti-unting naninirahan sa katawan ng mga buhay.

Marahil ay wala nang matatawag na mundong ibabaw ang Peralta — ang mga yumao ay nakalibing sa inaagos na lupa, habang ang mga buhay ay nakalibing sa tubig-baha.

Regina Shane Lopez is the Literary Editor of Pacesetter for A.Y. 2024–2025. She is a fourth-year legal management student from the College of Criminal Justice Education.

Marvin Galvez Jr. is the Features Editor of Pacesetter for A.Y. 2026–2027. He is a second-year Information Technology student from the College of Information and Communications Technology.

Lunod na Purgatoryo ng Sitio Peralta was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Hudyat ng panibagong araw ang alingawngaw ng kampana sa parokya.

Ngunit para sa mga residente ng isang sitio sa Poblacion ng Plaridel, Bulacan, matagal nang nagsimula ang araw — bago pa man tumunog ang unang kampana, gising na sila at kumakayod.

Habang abala ang mga tao sa araw-araw na pagsisikap na maitawid ang kanilang kabuhayan, tahimik na humihimlay ang isang gusaling nakatirik sa puso ng kanilang pamayanan: isang saksi sa siklo ng buhay at kamatayan; isang emisaryong nagbabadya ng pagkagunaw ng mga tahanang matagal nang bumabalot dito.

Dito sa Sitio Simboryo, para buhayin ang bato, kailangan munang mamatay ng laman — sa ngalan ng kasaysayan.

Sa puso ng Quingua

Itinayo ang Simboryo ng Quingua noong ika-19 na siglo, sa panahon ng pananakop ng mga Kastila sa Pilipinas bilang bahagi ng pinalawak na impluwensiya ng simbahan. Matatagpuan ito sa gitna ng dating sementeryo ng bayan — isang pook-dasalan o mortuary chapel kung saan inilalagak ang mga bangkay upang ipagdasal bago tuluyang ilibing.

Ayon kay Fran Ernesto Tolentino, kilala bilang Ka Tino, isang lokal na historyador sa bayan ng Plaridel, sinasabing ipinagawa ang Simboryo taong 1870 sa pangunguna ng paring Kastila na si Padre Nemesio Garcia.

“Ang sinasagisag ng structure na ‘yun, sibilisado tayo. Hindi tayo katulad ng iba. Spiritually, mulat na tayo d’un sa turo ng simbahan saka d’un sa paniniwala natin na may kabilang buhay. ‘Yun ang ibig sabihin, ang sagisag n’un. Hindi na tayo parang mga salbahe,” pagsasalaysay ni Ka Tino.

Binubuo ang gusali ng adobe o ladrillo na pinagdikit-dikit gamit ang pinaghalong apog, buhangin, at dinurog na mga kabibe, pulot, at itlog na puti.

Alinsunod ang pagpapatayo nito sa isang probisyon na ipinatupad ng mga Kastila ukol sa pagpapatayo ng isang pueblo o bayan — isa na rito ang pagkakaroon ng lugar na paglilibingan ng mga patay.

“Alam na rin nila [na] maaaring pagmulan ng sakit ‘yung hindi maingat na paglilibing sa mga bangkay, lalo na kung may panahon ng kalamidad, halimbawa, may epidemiya. Kaya ngayon, nagkaron ng areglamento, na bawat munisipalidad, dapat magkaroon ng presentableng libingan na malapit lang sa kabayanan pero medyo segregated,” paliwanag ni Ka Tino.

Sa iilang simboryong naitayo sa Pilipinas, isa lang ang matatagpuan sa Bulacan — ang Simboryo ng Plaridel.

Sa kasagsagan ng okupasyon ng mga Kastila, nagkaroon umano ng fraternal rivalry o kumpetisyon sa pagitan ng mga orden ng mga prayle — isang paligsahan kung sino ang may mas magarang gusali sa kani-kanilang pueblo, na siyang patunay ng kanilang impluwensya sa pamayanan.

“Kumbaga nagpapagandahan sila ng gawa. Kaya ngayon, naitayo ‘yung simboryo na ‘yon. Parang ‘yun e testament ng mahusay na pamamahala nung munisipalidad saka ng parokya,” ani Ka Tino.

Paglipas ng panahon ay tumigil ang paglilibing sa paligid ng Simboryo. Ang mga kabaong na noo’y ibinabaon sa lupa ng dating sementeryo ay napalitan ng mga punlang mais at sitaw na itinanim ng mga taga-bayan.

Sa pagsapit ng panahong Amerikano, unti-unti na ring umusbong ang mga kabahayan — hanggang sa tuluyan na itong maging tahanan para sa mga nabubuhay.

“Tuluyan na ngang nawala, dahil napuno na ng bahayan. E ang daming naganyak na magtayo ng bahay d’on dahil hinayaan lang nung araw ng simbahan na magtayo sila nang magtayo doon, nagbabayad lang ng buwis sa katedral sa Malolos. Kaya dumami ‘yung bahay do’n,” pagpapaliwanag ng historyador.

Sa kasalukuyan, napalilibutan na ng isang munting pamayanan ang gusali, na unti-unti nang tinutubuan ng mga halaman at nilalamon ng panahon. Sa pagkakalugmok nito sa gitna ng buhay na komunidad, isinilang ang pangalang Sitio Simboryo.

Sa mundo ng mga nabubuhay

Apat na tuka, isang kahig — ganito ilarawan ni Nanay Dolores Flores, 61, ang araw-araw na buhay para sa mga tao ng Sitio.

Maraming buhay ang ginagampanan ni Nanay Dolores: labandera, plantsadora, at kamakailan lang, isang barangay tanod — lahat ginagawa huwag lang ‘di makaraos sa pang-araw-araw at mapag-aral ang apong iniwan ng yumaong anak.

“Simple lang ang pagtaguyod sa pamilya, kailangang magsipag. Siyempre, dagdag kita. Lumalaki ‘yung apo ko, eh. ‘Yung apo ko na naiwan sa’kin ng anak ko na nawala,” aniya.

Dikit-dikit ang mga bahay palibot ng Simboryo — kaya naman kilala ng bawat isa ang bawat mukha at bawat kuwento ng isa’t isa. Upang makalibot, kailangang sumuot sa mga pasikot-sikot na eskinita.

“Para na rin kami ditong magkakapatid. Isang komunidad. Para kaming magkakapatid na magkakapitbahay — nagtutulungan ‘pag oras ng pangangailangan,” pagbabahagi ni Nanay Dolores.

Mag-isang naninirahan si Nanay Dolores sa Sitio Simboryo sa isang bahay na pag-aari ng kapatid niyang kasalukuyang nagtatrabaho sa Mandaluyong. Naninirahan ang kaniyang pamilya sa Barangay Daungan sa Guiguinto, sa isang bahay na naipundar ng apat niyang anak sa pagtatrabaho.

“Thank you Lord, [at] binigyan niya ako ng good health, napag-aral [sila] kahit papano, ‘yung mga anak ko, nagsumikap, nag-apply-apply sila, nag-abroad sila. Tapos awa ng Diyos, nakapagpatayo sila ng bahay,” pagpapasalamat ni Nanay Dolores.

Ngunit para sa karamihan sa sitio, ang mumunting bahay na nakapalibot sa simboryo ang tanging maituturing nilang tahanan, wala man silang hawak na kahit anong papel o titulo.

Labing-pito pa lamang si Nanay Dolores nang una nilang malaman na pagmamay-ari ng simbahan ang lupang kinatitirikan ng kanilang mga bahay. Ayon sa kaniya, may dumating na mga taong may dalang panukat at isa-isang sinukat ang paligid ng Simboryo.

Dekada na ang lumipas mula noon. Hanggang ngayon, hindi pa rin natutubos ang kanilang lupa.

“Sinusukat nila ‘yung [kinatatayuan] ng bahay mo. Sinasabi na ganito lang ‘yung sukat ng bahay mo. Sabi nga noon, baka kami ay makaka-provide na o makakabayad na, o maaari na naming ma-afford ‘yung pagbabayad dito sa kinatitirikan ng aming bahay,” pag-alala ni Nanay Dolores.

Ayon pa sa kanya, tinatayang umaabot sa P4,000 kada metro kuwadrado ang halaga ng lupa — may quotation pa umano na ibinigay noon kung magkano ang kailangang bayaran para sa bawat bahay.

Hanggang ngayon, ang hiling ng marami ay isang simpleng bagay: na sana, sa haba ng panahon ng kanilang paninirahan dito, ay maipagkaloob na lang sa kanila ang lupang matagal na nilang pinanghawakan — hindi sa papel, kundi sa pamumuhay.

“Kasi talaga naman, sa totoo lang, apat na tuka, isang kahig ang nangyayari sa mga tao rito. ‘Yung iba can afford, ‘yung iba, can’t afford. Maraming can’t afford, para sa hinihingi nilang presyo ng pagbabayad ng lupa para mapunta sa’min,” malungkot na paliwanag ni Nanay Dolores.

“Pinag-aano nila kami, pinaghahanda. Basta ang salita sa’min, maghanda kami, para kung kukunin na ‘to ng simbahan o mapapaalis kami, nasabihan na kami,” pagpapatuloy pa nito.

May pangambang kalakip ang bawat araw sa sitio — lalo na ngayong may mga bulung-bulungan na muling bubuhayin ng simbahan ang puso ng kanilang lupang tinitirhan.

Isang paa sa hukay

Usap-usapan sa pamayanan ang balak noon ng simbahan na paalisin ang mga residente ng sitio upang gawing isang tourist spot ang simboryo, ngunit dahil sa dami ng pamilyang maaapektuhan, nauwi umano ito sa panukalang pahulugan na lamang ang lupa sa mga naninirahan.

“Ang alam ko, gagawin yatang tourist attraction [ang simboryo], parang ganun. Kaya palagi ngang pinalillinis, binebendisyon pa nga. Ilang bendisyon na ‘yan,” may pagbibirong sambit ni Nanay Dolores.

Ayon sa kanya, masuwerte siya at matagal na siyang nakakapanirahan sa sitio nang hindi binabayaran ang lupa sa ilalim ng kaniyang tahanan. Kung dumating man ang panahong kailangan na siyang lumikas, handa umano itong lumisan.

Pero para sa karamihan, ang Sitio Simboryo lamang ang mayroon sila. Umaasa sila na balang-araw, tuluyan nang maipagkakaloob sa kanila ang lupang matagal na nilang kinagisnan.

“Nananatili pa lang sila rito, nakikiramdam kung ano ba talaga ang totoong mangyayari. Kung madodonate ba sa kanila, o talagang mapapaalis sila, o kung ano pa man ang hakbang na gagawin,” aniya.

Ibinahagi rin ni Nanay Dolores ang kanyang pagkadismaya sa patuloy na kapabayaan sa paligid ng simboryo. Sa kawalan ng bantay, marami ang basta na lang dito nagtatapon ng kanilang basura, na siyang unti-unting pumapatay sa halaga at kasaysayan ng gusali.

“‘Di ko naman sinabing lahat. Pero meron talaga. Hindi mo sila mahihikayat [na alagaan ang simboryo], e. Paulit-ulit silang magtatapon d’on. Kahit gawan namin sila ng sample,” pagpapaliwanag nito.

“May pagpapahalaga ‘yung iba, subalit ang nakararami, ay pilit na nilalapastangan. Nilalapastangan nila, ‘yung sinasabotahe ‘yung mismong simboryo,” malungkot niyang pagpapatuloy.

Sa mga dekadang inilagi niya sa sitio, iisa ang kanyang obserbasyon: walang tunay na pagbabago. Paulit-ulit na nasasalanta ang simboryo — anumang pag-iingat o paalala ang gawin, lagi’t laging may sumisira dito.

Ganito rin ang pananaw ni Ka Tino bilang isa sa mga kumakatawan sa simbahan para sa pangangalaga ng Simboryo. Mungkahi niya na magkaroon ng hanggahan sa palibot ng gusali upang malinaw itong maihiwalay bilang pook-pangkasaysayan, habang patuloy na namumuhay ang komunidad sa paligid nito.

“Parang nakublihan. Parang nalapastangan. Ngayon, ang pinakamaganda na lang d’un, hindi naman ubrang paalisin mo ‘yung mga tao d’un, magset na lang talaga ng permanenteng perimeter boundary,” paliwanag nito.

Dagdag pa ni Ka Tino, ang pinaka-delikadong bahagi ng gusali sa ngayon ay ang simboryo mismo — ang bubong nito. Unti-untin nang ginugunaw ng panahon ang mga adobeng bumubuo dito, at sa pagdaan ng mga taon, tinubuan na rin ito ng mga halamang may ugat na sumisira sa tibay at balanse ng estruktura.

“Delikadong delikado na ‘yung kalagayan nung mismong structure. Kailangan nun e malagyan ng reinforcement ‘yun, tapos lagyan ng palitada,” may pag-aalalang suhestiyon ng historyador.

Para kay Nanay Dolores, pagkakaisa at pagtutulungan ang susi upang mapagtagpo ang dalawa — ang sitio at ang simboryo. Hinihikayat niya ang mga residente na dumalo sa mga pulong sa simbahan ukol sa usapin ng pagmamay-ari ng lupa — mga pulong na ngayo’y nahinto na rin dahil sa kakulangan ng dumadalo.

“Magkakaron ng ugnayan bawat isa, ang pari at mga miyembro na nandidito o bawat naninirahan. Magkakaron ng magandang usapan, ‘di ba? Kasi ‘yun ang dapat, e. Magkaron ng komunikasyon bawat isa,” ani Nanay Dolores.

Puso sa gitna ng guho

Sa isang pamayanang abalang kumakayod upang manatiling buhay, tila kalabisan ang maglaan ng lakas para sa isang gusaling unti-unti nang nilalamon ng panahon. Ngunit paano kung ang batong ito ang nagsisilbing puso — hindi lang ng kasaysayan, kundi ng mismong pagkatao ng sitio?

Para kay Ka Tino, isang malaking bagay kung maisasauli sa dating anyo ang kalunos-lunos na simboryo — isang positibong indikasyon ng pag-unlad sa isang lipunang kadalasang nakatuon lamang sa pagtatayo ng mga makabago at sekular na imprastruktura.

“Halimbawa, may bypass na kayo, meron na kayong ganire, meron na kayong ganun, e ito, ingatan mo, dahil [ito] ‘yung nakita nating pagtatangka ng mga tiga-Plaridel noong araw na maitaas ‘yung antas ng kanilang pamumuhay at kamalayan,” aniya.

Noon ay nagkaroon ng pagtatangkang abutin ang mas mataas na antas ng kabihasnan at kamalayan — itinindig ito, bato sa bato. Ngayon naman ay nasa tao ang pananagutan na pangalagaan ang mga gusaling nagsisilbing salamin at paalala nito.

“Bibihira sa buong Pilipinas ‘yung [simboryo], baka sasampu lang ata ‘yan. Napunta sa’tin ‘yung isa, pinapabayaan pa natin. Ano’ng ibig sabihin n’un? Mga pabaya tayo,” malungkot na sambit ni Ka Tino.

Nanawagan ang historyador sa taumbayan na makiisa at manindigan para sa pagpapanumbalik ng simboryo — bago ito tuluyang mabura ng panahon at panibagong paglimot.

“Hanggang sa kwento-kwento lang tayo, hina-hinagpis, pupunta ka r’on, sasayaw ka, o mag-iiiyak ka, walang kauuwian. Guguho ‘yun. Kaya kailangan may magsalita, at saka pa lang makakapag generate ‘yun ng awareness,” pagtatapos niya.

Sa dulo ng lahat, hindi nalalayo ang simboryo sa mga bahay na kinakanlong nito. Gaano man ito kalunos-lunos sa paningin, isa pa rin itong manipestasyon ng bakas na iniwan ng mga tao — na minsan silang narito. Na patuloy silang umiiral.

Na kung papanaw ang isa, unti-unti ring maglalaho ang kabuuan.

“Kahit sabihin mong tambak itong bahay namin, kahit pano, bahay pa rin. Kung walang nakatira, e anong mangyayari sa bahay namin?” ani Nanay Dolores, magkahalong pait at pagyakap sa tanging tahanang kinalakhan niya.

Hudyat ng panibagong araw ang alingawngaw ng kampana sa parokya.

Bago tuluyang umalis para sa panibago niyang raket, saglit na tumigil si Nanay Dolores sa harap ng pinto. Tahimik siyang nag-antanda, binulong ang kaniyang dasal na sana’y manatili pa ang simboryo — at silang mga nananahan sa paligid nito.

Mula sa kanto ng eskinita, muli niyang nilingon ang kupas na gusali, tinanaw na tila huling beses. Pagkatapos ay humakbang na siya palabas, dala ang labada, ang pag-asa, at ang bigat ng isang araw na muli’t muling uulit.

“Hindi ko alam kung sino ang laging may pagkukulang […] parang taon-taon, lumalawig ang taon, ang taas [ng bayarin]. Sana lang ‘wag kasi nga, sabi ko sa inyo, apat na beses tumutuka, isang beses lang kakayod. Paano? Paano makaka-afford pa ng ibang gastusin?” aniya.

Habang abala pa rin ang mga taga-Sitio sa paghawi sa mga bigat ng araw-araw, nananatiling nakahimlay sa gitna ang simboryo — isang saksi sa siklo ng kamatayan at pagkalimot. Isang emisaryo ng sarili nitong pagkagunaw.

Ngunit sa dulo, hindi ito usapin ng pagpili — dahil mawawalan ng saysay ang komunidad kung mamamatay ang puso nito. Kung tuluyan nang tumigil ang tibok ng simboryo, sino pa ang tatayong saksi sa pananatili nila?

At ang puso — kahit gawa sa bato — ay kailangang pangalagaan, dahil kapag nawala ito, kasabay nitong mabubura ang alaala ng lahat ng mga nananahan dito.

Dito sa Sitio Simboryo, para buhayin ang bato, kailangan ding mabuhay ng laman — sa ngalan ng kasaysayan. Sa ngalan ng pagkakakilanlan.

Mark David Silencio is the Managing Editor for Administration of Pacesetter for A.Y. 2026–2027. He is a fourth-year Information Technology student from the College of Information and Communications Technology.

Thomas Jacob Santiago is a staff writer of Pacesetter for A.Y 2026–2027. He is a second-year Performing Arts student from the College of Arts and Letters.

Pag-inog at Pagguho ng Panahon sa Lilim ng Simboryo was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

May buhay kahit nakadapa ang palay.

Sa ilang dekadang nagdaan, lugmok pa rin sa kahirapan ang uring magsasaka. Umiigting man ang mga kilusang nabubuo sa tuwing mayroong kilos-protesta sa tapat ng opisina ng Department of Agriculture (DAR) o sa kahabaan ng lansangan ng Mendiola, tila ang mga boses mula sa mga panawagan ay patuloy pa ring hindi dinidinig.

Iginagarantiya ng Saligang Batas ng Pilipinas ang karapatan ng mga magsasaka pagdating sa usapin ng agraryo, dahil bukod sa ito ang pangunahing nagpapakain sa maraming Pilipino, ito rin ang pangunahing bumubuo sa lokal na produksyon.

Ngunit batay sa inilabas na datos ng Philippine Statistics Authority (PSA), lumabas na bumaba sa 71.7% ang self-sufficiency ratio (SSR) para sa bigas, o ang kabuuang bahagi ng lokal na suplay sa kabuuang suplay ng bansa noong 2024. Ito ang pinakamababang antas na naitala ng PSA sa loob ng nakalipas na 37 taon.

Kaya hindi kataka-taka kung bakit kaliwa’t kanan din ang ikinakasang pagkilos ng mga lider magsasaka, organisador, at ilang mga tagapagtaguyod ng kanilang karapatan.

Dahil kung nagpapatuloy ang ganitong mala-pyudal at mala-kolonyal na sistema, higit na mas kailangang tumugon ng kilusang masa at masang magbubukid para sa hustisyang kanilang hangarin.

Sa dakong kanayunan

Taong 1995 sa mabundok na bahagi ng Doña Remedios Trinidad (DRT), Bulacan, unang nanirahan ang pamilya nila Ka Yolly Obusan, 66, na dating nagta-trabaho sa kabundukan. Kwento niya, may tatlong maliit na bahagi lamang ng bukid na inaalagaan nila, at lahat ng gawaing bukid ay mano-mano.

Aniya, wala silang ginagamit na tulong mula sa hayop o makinarya dahil asarol at piko ang pangunahin nilang kagamitan. Paminsan-minsan naman ay gumagamit sila ng pantusok upang mas mapadali ang pag-aararo at pagpapalawak ng lupa.

“Nagtagal kami ng mga mahigit sampung taon doon [sa DRT] kasi hilig ko talaga ang magtanim. May kapatid ‘yung tatay ng mister ko diyan sa Dona Remedios Trinidad kaya doon kami nakipamuhay,” salaysay ni Ka Yolly kung paano sila napadpad sa DRT mula sa kinamulatan niyang tirahan sa Bicol.

Malinaw sa katayuan ng buhay nina Ka Yolly na hindi kaya ng kaniyang pamilya noon na bumili ng makina o hindi kaya ay kalabaw na maaari sanang tumulong sa kanilang pagsasaka. Kahit kasi umaani sila noon, hindi pa raw sapat ito upang ilaan ang saktuhang kita mula rito at ipambili ng mga ganitong kagamitan.

“Napakamura ng bili ng palay noon lalo na’t palay bundok. Umaabot ng parang kinse lang isang kilo pero mabangong palay ‘yon. Umaani kami minsan sa isang taon, pitong kaban. Hindi na kami nagagahol no’n, kasi may inaani ako minsan na mais, kamoteng kahoy, ube,” pag-alala ni Ka Yolly.

Ngunit hindi rin nagtagal ang ganitong biyaya ng lupa sa pamilya nina Ka Yolly. Nang magkasakit ang kaniyang ina at bawian ng buhay ang kaniyang anak na noon ay 22 anyos, tuluyan silang nabaon sa pagkakautang sa dami ng bayarin.

Hindi lubos maisip ni Ka Yolly na sa isang iglap, nawala sa kaniyang palad ang mga pinaghirapan niyang pangarap, hanggang sa tuluyang ibinenta ang kanilang maliit na sakahan sa mababang halaga.

“Nawala nang saglit ‘yung pinaghirapan ko. Wala akong matakbuhan dahil sa panahon nga na ‘yon, ang mga politiko ‘pag nilapitan mo, P500 ibibigay sayo. Kahit saan gano’n. Hindi aabot sa aming gastusin,” masalimuot na pag-amin ni Ka Yolly.

Masakit man para kay Ka Yolly na huminto sa pagsasaka, dito naman unang umusbong ang binhi na noon pa niya naibungkal sa lupa at itinanim. Taong 1995 ding iyon ay miyembro na siya ng Kilusang Magbubukid ng Bulacan (KMB), lokal na bahagi ng nasyonal na organisasyong Kilusang Magbubukid ng Pilipinas (KMP).

Dahil sa aktibong pakikibaka ni Ka Yolly at progresibong pananaw bilang isang lider magsasaka, taong 1998 ay inihalal siya bilang pansamantalagang Secretary General ng kanilang organisasyon, na siyang umabot hanggang taong 2004.

“Kapag may mga mobilization, kami ‘yung nag-aayos ng sasakyan, ng mga tao. Paminsan-minsan, may imbitasyon na magsalita. Lagi’t lagi naman, ang usapin, tunay na reporma sa lupa, att saka sa trabaho at karapatan,” salaysay ni Ka Yolly.

Kinamulatang buhay sa bukid

Sa ilalim ng tirik ng araw sa malawak nitong palayan sa Malolos, Bulacan, matatagpuan naman si Ka Narcing Manalad, bilang isang magsasakang lumaki sa bukid at nanatiling tapat sa lupa sa kabila ng hamon sa klima ng panahon.

Bakas sa mga mumunting kamay ni Ka Narcing ang serbisyo at pagpapagal. Sa bawat binhing kaniyang itinatanim, naroon ang pag-asang maambunan sila ng kahit kaunting ginhawa mula sa biyaya ng lupa.

Upang mas mapabilis ang trabaho, kalaunan ay kinailangan na ring bumili ng makina nina Ka Narcing, kaya’t mas kinailangan din niyang paghirapan pa ang pagsasaka gayong malaki rin ang inabot nitong presyo.

“Noon e mababa pa, mga P30,000 lang noon, e ngayon e umabot na nang 70 [thousand],” ani Ka Narcing tungkol sa lagay ng presyo ng mga makina na ginagamit ng mga katulad niyang magsasaka sa mga gawaing bukid.

Malakas na suplay ng tubig ang isa rin sa mga pangunahing kailangan ng isang magsasaka.

At sa lagay ng mga magsasakang Bulakenyo gaya ni Ka Narcing, mistulang hindi sila ang prayoridad ng lokal na pamahalaan.

“Kung tutuusin talaga, ang source ng tubig ng Bulacan ay ang Angat, dapat nga ang buong Bulacan [ay] masustunihan ng tubig, pero hindi — ang nangyayari ngayon, ang 80% na tubig sa Angat, sa Metro Manila dinadala, ang 20% dito lang, kumbaga mga tira-tira na lang,” giit ni Ka Narcing.

“Nakapanlulumo talaga na ang source ng tubig [ay] nandito sa Bulacan, bakit ang binubuhay e ang [mga tao] ng Metro Manila. Iyon ang nakikita nila, pero ‘yung hindi nila makikita na kapag nawala na ang mga magsasaka at hindi na nagsasaka, gutom ang aabutin ng mga nasa Metro Manila,” muling apela ni Ka Narcing hinggil sa sistema sa patubig.

Ani Ka Narcing, hindi lamang siya sa lupa nakikipaglaban, kundi pati sa karapatan ng kaniyang mga kapwa pesante at manggagawang bukid.

Bilang lider ng Nagkakaisang Magbubukid ng Malolos (NMB), nasa patnugot ni Ka Narcing ang usapin sa agraryo sa limang barangay sa Malolos: Sumapang Matanda, Sumapang Bata, Bungahan, Dakila, at Barihan. Dito patuloy na pinanday ang pagkakaisa at kolektibong pagkilos para sa karapatan ng lupa ang mga kasapi ni Ka Narcing, upang itaguyod ang kanilang mga karapatan at bigyang boses ang kanilang mga adbokasiya.

Nag-iisang hangarin

Bunsod ng iisang hangarin na nagtutulak kina Ka Yolly at Ka Narcing bilang kapwa lider magsasakang Bulakenyo, sa mga kilos-protesta at ilang kumperensiya sila nagtagpo at unti-unting nagkakilala.

Pagtutol sa mga polisiyang inilalako ng DAR ang ilan sa mga mariing kinokondena ng mga katulad nilang apektado ng mga hindi makamasang panukala. Isa na rito ay ang panawagan nilang maibasura na ang Rice Tariffication Law o Republic Act №11203.

Ang nasabing batas ay konektado sa madalas na itinatambol ng mga magsasaka sa mga demostrayon, “lokal ng produksyon, hindi importasyon.” Dahil direkta itong nakakawing sa primaryang interes ng mga naghaharing-uri gaya ng burgesya komprador at burukrata kapitalistang hangad ay kumita ng mas malaki, at hayaan bilhin sa mababang halaga ang mga inaaning palay ng mga lokal na magsasaka.

Tuwing nasa kilusan, hindi maiaalis ang pangamba na baka anumang oras ay damputin sila ng mga armadong pulis o sinumang alagad ng pamahalaan at dakpin ang mga katulad nilang walang ibang hangad kundi ang ipaglaban ang karapatan.

Ibinahagi ni Ka Yolly ang kaniyang minsang naging karanasan sa pagitan ng mga elemento ng estado kung saan apat na lalaki ang nagpakilalang sundalo ang bumisita sa kanilang tahanan sa Plaridel, Bulacan.

Kwento ni Ka Yolly, isa sa mga hindi niya malilimutang sinabi sa kaniya ay: “Nanay, kung maaari, sumuko na kayo. At kung sa iba pa kayo susuko, baka iba pa ang mangyari sa inyo.”

Sa naging pagbabanta sa kaligtasan noon nina Ka Yolly, naramdaman niyang isa itong paraan ng psywar at red tagging kung saan tinatakot siya ng mga elemento ng militar upang

kumain sa mga paratang sa kaniya.

Samantala, bilang isang lider magsasaka rin, tungkulin ni Ka Narcing na tumindig at isulong ang tunay na karapatan na dapat matamasa ng kaniyang mga nasasakupan.

“Ang Barihan ay… ‘yung ilang magsasaka riyan ay natulungan natin mabigyan ng traktor. Hindi tayo lumapit sa lalawigan [kundi] dun tayo lumapit sa taas [DAR],” saad ni Ka Narcing.

Sa kabila nito, iginiit naman ng Panlalawigang Agriculture Office (PAO) ng Bulacan na diverse ang mga programang mayroon sila para sa mga magsasaka.

“Maliban doon sa naririnig ko sa mga hearing ng Congress, iyong patungkol nga doon sa mababang presyo. Na-a-appreciate ng mga farmers daw iyong mga programs na iyan [mga] libreng pataba, binhi, pero ayon, hindi naman nawawala iyon kada-season, e, iyong libreng binhi,” saad ni Louise Alexandria Arevalo mula PAO.

Ngunit taliwas sa kwento ni Ka Narcing, ang ibinibigay nilang tulong ay hindi sumasapat. “Halimbawa ‘yung P5,000… ‘yung P5,000 na iyang ilang araw lang matatagal… pinagkakagastusan,” ani Ka Narcing.

“Nasa farmers talaga kung paano nila na-a-appreciate nila iyon,” giit naman ni Arevalo kaugnay sa ibinibigay nilang libreng binhi.

“‘Pag ako tatanungin, lupa. Lupa talaga. Kasi ang pera, nananakaw ‘yan e… e kahit isang sako ‘yung pera mo e hindi ka makakatulog no’n. E kasi babantayan mo ‘yung pera.. Pero ‘yung lupa, e matulog ka na, iyan e kulkulin na nila iyan, hukayin pa nila nang hukayin, lupa pa rin iyan,” salaysay ni Ka Narcing sa dahilan nito kung mas pipiliin ang lupang sakahan, imbes na tulong pinansiyal.

Parehong nais kamtin nila Ka Yolly at Ka Narcing ang tunay na reporma sa lupa at kompensasyon sa mga kapwa nila magsasaka. Marahil ay hindi man sila direktang pareho ng poot sa mga karanasan, pinagbubuklod naman sila ng mga taong patuloy nilang ipaglalaban mula sa kanayunan, maging sa kalunsuran.

Makatuwiran ang makibaka

Hindi kailanman naging kalabisan para sa mga uring magsasaka ang humingi ng karampatang ayuda at kompensasyong agapay mula sa gobyerno. Hindi rin kabawasan sa kanilang dangal ang bumoses ng mga hangarin.

At mas lalong higit na hindi kailanman maiaalis ang diwang palaban lalo na kung ang lupa na iyong ipinaglalaban ang siyang natatanging kayamanan mong maituturing.

Sa pananaw ng dalawang lider-magsasakang Bulakenyo, kapwa silang naninindigan na walang mas hihigit pa sa mga inilalakong programa ng pamahalaan kung hindi rin naman tunay na reporma sa lupa ang nais mangyari ng mga kapitalistang nais kamkamin ang mga lupang sakahan.

Bagama’t aminado ang dalawa na bilang mga lider magsasakang Bulakenyo ay malaki ang ginagampanan nilang responsibilidad, patunay sina Ka Yolly at Ka Narcing na sinisikap na maitaguyod ang panawagan ng mga magsasakang Bulakenyo na suportahan ang lokal na produksyon — hindi importasyon.

Kaya ang nagkakaisang panawagan nila sa kanilang nakaupo sa gobyerno: kung totoong may malasakit at pananagutan ito sa sektor na siyang dahilan kung bakit mayroong kinakain sa hapag ang bawat pamilyang Pilipino, marapat lamang na tugunan nito ang kanilang mga pangangailangan at hayaang buksan ang oportunidad para sa tunay na reporma sa lupa.

Ngunit ang mga ganitong pagbabago ay hindi basta nakukuha. Mahaba pa ang panahon na gugugulin ng mga katulad nina Ka Yolly at Ka Narcing sa ngalan ng mga bagay na patuloy na ipaglaban, hanggang tuluyan itong makamtan.

“Kailangan ay unahin ang mamamayan, hindi ang politika. Ang maipararating natin sa ating kapwa magsasaka ay maging matatag. Inaano [ipinaglalaban] natin [ang mga karapatan] dahil kung tayo ay matatakot, paano tayo kikilalanin niyan? Dapat sa atin magmula, at hindi nakikisimpatya lang, dahil kaya tayo ganito [ay] dahil tayo ay may pinaglalaban. Hangga’t may hininga na dumadapo sa atin ay mananatili tayo riyan,” mensahe ni Ka Narcing.

Patuloy na makikibaka ang mga Bulakenyong magsasaka kahit pa patuloy silang sinisiil at dinadahas ng estado — mula sa sakahan, hanggang sa lansangan.

Mark Gabriel Musni is the former Development Communications Editor of Pacesetter A.Y. 2025–2026.

Steven Kiev Oltiveros is a staff writer of Pacesetter A.Y. 2026–2027. He is a second-year Broadcasting student from the College of Arts and Letters.

Buhay at Pakikibaka ng mga Lider-Magsasakang Bulakenyo mula sa Sakahan, Tungo sa Lansangan was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

nina Red Olive de Arce, Jhon Vincent Mahilum, at Mark David Silencio

Sa loob ng halos dalawang dekada, isang malawak na bundok ang tanawing matagal nang kinamulatan ng mga residente ng Barangay Salambao sa Obando, Bulacan na nananatiling nakatindig sa kabilang pampang — ang Navotas Sanitary Landfill.

Ang apatnapung ektaryang kalupaan ng landfill na ito ay nagsimulang magsagawa ng operasyon taong 2006, kapalit ng dating Tanza Controlled Disposal Facility (TCDF) sa Barangay Tanza, Lungsod ng Navotas.

Dati itong pinamahalaan ng Philippine Ecology Systems Corporation o Phileco at noong 2023 ay inilipat sa San Miguel Aerocity Inc. o SMAI ang lupang kinatatayuan nito matapos aprubahan ng korte ang pagkuha nito para sa pagpapatayo ng New Manila International Airport o NMIA. Itinigil ng Phileco ang operasyon noong Agosto ng nakaraang taon, at tuluyang nilisan ang pasilidad nitong Pebrero.

Bagama’t nasa kabilang pampang ito, hindi naging malayo ang epekto ng landfill sa kalapit na mga barangay nito — kabilang na ang Barangay Salambao.

Bilang isang pamayanan sa baybayin ng lalawigan, matagal nang umaasa ang mga residente ng Salambao sa Manila Bay para sa kanilang kabuhayan. Pangingisda ang isa sa mga pangunahing hanapbuhay dito, at ang katubigan ay kabilang na sa kanilang pagkakakilanlan.

Sa paglipas ng panahon, ang Navotas Sanitary Landfill ay naging bahagi na rin ng kanilang pang-araw-araw na tanawin, hanggang sa maging sentro ito ng pangamba nang sumiklab ang isang buwang sunog noong nagdaang Abril.

Apoy sa tubig

Gabi ng ika-10 ng Abril nang nagsimula ang sunog, at makaraan ang dalawang araw ay idineklara ng Bureau of Fire Protection (BFP) na “under control” na ang insidente. Gayunpaman, patuloy pa rin ang mga awtoridad sa pag-apula ng apoy at tuluyan lamang na nasupil ang sunog makalipas ang halos isang buwan.

Sa loob ng ilang linggo na sunog sa landfill, nabalot ng matinding amoy at itim na usok ang Salambao, kasama ang ibang pang kalapit na mga barangay.

Ayon sa isang kagawad ng Brgy. Salambao na si Roselyn Ansures, 38 anyos, Marso pa lamang ay nakakakita na sila ng apoy sa landfill ngunit agad rin itong naapula kaya hindi sila gaanong nagulat nang muling sumiklab ang apoy noong April 10.

“Kinabukasan po, parang lumaki po ‘yung apoy niya, doon na po namin naramdaman kasi po ‘yung usok niya is pababa na. Talagang dito na tumama po sa amin, mga 3 p.m.,” saad ni Ansures.

Simula noon ay nabalot ang Salambao ng nakakasulasok na amoy at matinding usok na umabot sa puntong halos zero visibility na sa ilang bahagi ng barangay dahil sa kapal ng usok.

Mas lalong nabahala ang karamihan ng mga residente dahil ayon kay Roselyn, maraming sa kanila ang may hika o asthma na maaaring lumala dahil sa makapal at maitim na usok na dala ng sunog sa landfill.

“Wala po kaming makita, ‘yung amoy po talaga, napakasakit sa dibdib [kapag nalalanghap],” paglalarawan ng kagawad, na aniya ay naging dahilan upang agarang lumikas ang mga residente.

Dahil sa biglaang paglikas, lubhang apektado rin ang pang-araw-araw na kabuhayan ng maraming pamilya sa Salambao. Ang iba sa kanila, napilitang iwanan ang kanilang mga tahanan at pansamantalang itigil ang pangingisda na isa sa pangunahing pinagkukunan nila ng kita.

Bagama’t nakakahuli pa rin ang ibang mga mangingisda, bumaba naman ang kanilang kinikita dahil nag-aalangan ang karamihan sa kanilang mga mamimili na bilhin ang mga isda na kanilang nahuhuli.

“Naapektuhan din ‘yung hanapuhay po, kasi karamihan nga po kasi dito ay mga nangingisda. Although po, nakakahuli [ng isda], pero po kasi pagdating doon [sa palengke] po, minsan po, hindi nabibili. Kasi siguro, isip ng mga [mamimili], naapektuhan ng basura,” malungkot na pagbabahagi ni Roselyn.

Paglikas ng Salambao

Kasabay ng patuloy na pagbuga ng makapal na usok mula sa landfill, agad ding nagsagawa ng preemptive evacuation ang lokal na pamahalaan upang mailayo sa panganib ang mga residente.

Ayon sa datos mula sa pamahalaang panlalawigan ng Bulacan, 115 pamilyang Obandenyo ang nakatanggap ng tulong matapos maapektuhan ng smog mula sa sunog sa Navotas Sanitary Landfill, habang 65 pamilya naman ang pansamantalang inilikas sa kasagsagan ng insidente.

Ayon kay Roselyn, naging mabilis naman ang koordinasyon ng barangay sa paglikas ng mga residente.

“Nagbabahay-bahay na po kami na pinag-aayos na po sila. Ang ano po namin noon is huwag na pong magdala ng gamit, ‘yung mga importante na lang po. Kasi po talaga wala ka na po talagang makita talaga,” ani Roselyn.

Pansamantalang pinatuloy ang mga residente sa Obando National High School, na nagsilbing evacuation center sa loob ng halos tatlong linggo hanggang isang buwan. Bukod sa pansamantalang tirahan, nagsilbi rin itong sentro ng serbisyong medikal para sa mga apektadong residente.

Ikinuwento ni Nanay Eugenia Chonco, 66-anyos na residente, na araw-araw silang sinusuri ng mga doktor habang nasa evacuation center.

“May check-up. Laging may doktor doon… pinacheck-up po nila kami tsaka laboratory, x-ray,” ani Nanay Eugenia na isa sa mga nakikinabang sa agarang aksyong isinagawa sa mga katulad niyang apektado ng tinukoy na smog.

Kinumpirma rin ito ni Ma’am Tess, Barangay Health Worker (BHW), na nagsabing may mga doktor at health personnel na naka-duty araw-araw upang bantayan ang kalagayan ng mga evacuee.

“Every day nandoon sila talaga. As in one month nandoon sila. Mino-monitor sila doon,” paglalahad niya.

Bukod sa serbisyong medikal, namahagi rin ang lokal na pamahalaan ng mga face mask, pagkain, inuming tubig, hygiene kits, at iba pang pangunahing pangangailangan sa evacuation center.

Ayon kay Nanay Eugenia, naging maayos ang pagtugon sa pangangailangan ng mga residente. “Hindi naman po kami napabayaan sa pagkain doon. Naasikaso naman po. Marami pong nagbibigay.”

Hindi lamang ang Pamahalaang Bayan ng Obando ang tumugon sa pangangailangan ng mga apektadong residente. Ayon kay Kagawad Ansures, nakatanggap din sila ng suporta mula sa Pamahalaang Lungsod ng Navotas, kabilang ang pagpapadala ng mga health worker at pagtulong sa pagpapagamot ng mga residenteng kinailangang dalhin sa mga ospital.

“Ang Navotas naman po is nagpapadala dito ng mga workers… pinapadala din po nila sa hospital ng Navotas,” ani Ansures.

Kasabay ng mga relief operation, nagsagawa rin ang Department of Health (DOH) ng blood testing sa mga residente upang matukoy ang posibleng epekto ng matagal na pagkakalantad sa usok mula sa landfill. Makalipas ang ilang linggo, bumalik ang mga health personnel upang magsagawa ng panibagong pagsusuri sa ilang residente.

Gayunman, hindi lahat ay sumailalim sa follow-up testing. Ayon mismo kay Ansures, nangamba ang mga residente na baka maaaring gamitin ang resulta ng pagsusuri sa kanila bilang batayan sa pagbabawal sa pangingisda o maging sa panibagong relokasyon ng komunidad.

“Ang sabi po kasi sa amin, ‘pag ganun daw po na maraming positive, i-check-check lahat itong tubig, pagbabawal daw mangisda… dadalhin kami… i-evacuate kami, hindi dito sa Obando, sa malayo. Kaya ayaw po nila,” paglalahad ni Ansures.

Bagaman natugunan ng iba’t ibang ahensiya ng lokal na pamahalaan ang agarang pangangailangan ng mga residente ng Salambao sa panahon ng krisis, nanatiling hindi malinaw para sa marami sa kanila ang mga usaping nakapalibot sa pinagmulan ng sunog at sa pangmatagalang epekto nito sa kanilang kalusugan at kabuhayan — mga tanong na patuloy na humihingi ng kasagutan hanggang sa kasalukuyan.

Higit sa kalusugan

Hindi lamang ang makapal na usok ang iniinda ng mga residente sa mga linggong nanatili sila sa evacuation center.

Matapos ang insidente, karamihan sa mga residente ay nakaranas ng paninikip ng dibdib, pag-ubo, at panunuyo ng lalamunan na iniuugnay nila sa lubhang bumaba na lebel at kalidad ng hangin dahil sa matagal na pananatili ng makapal na usok mula sa landfill.

Ayon kay Ansures, halos gabi-gabi silang nagsasakay ng mga residente, lalo na ng mga nakatatanda, upang dalhin sa mga ospital dahil sa patuloy na paglala ng kanilang kondisyon.

Sa kabila nito, hindi lamang ang usok ang naging hamon sa mga tuluyang nagkasakit — wala rin kasing pampublikong ospital sa Obando na maaaring takbuhan ng mga residente, kaya kinakailangan pa nilang dalhin ang mga pasyente sa Valenzuela, Bulakan, o sa Malolos.

“Walang ospital dito, doon po talaga takbuhan namin [sa Karuhatan]. O kaya dito po sa Bulakan o pa-Malolos, pero malayo po talaga,” saad ni Ansures.

Dagdag pa nito, nagkaroon umano ng planong magtayo ng pampublikong pasilidad pangkalusugan sa kanilang bayan, ngunit hindi natuloy ang pagbubukas nito sa publiko.

“Kasi dito po talaga sa Obando, wala po talagang hospital. Hindi po kasi nadiretso ‘yung binuksan po. Hindi po siya nagbukas,” pagsasalamin nito sa tila hindi pa rin matapos tapos na proyekto.

Mahigit isang taon na rin buhat nang idineklarang tapos ang itinayong Super Health Center sa Obando, ngunit hanggang ngayon ay nananatiling sarado ang mga pintuan nito kaya hindi pa rin ito mapakinabangan ng mga residente.

Pagkubkob sa alingasaw

Habang patuloy na hinihintay ang opisyal na resulta ng imbestigasyon ng Bureau of Fire Protection (BFP) sa sanhi ng sunog, itinuro naman ng Department of Environment and Natural Resources–Environmental Management Bureau National Capital Region (DENR-EMB NCR) ang ilang pagkukulang sa pamamahala ng Navotas Sanitary Landfill na maaaring nagpalala sa insidente.

Sa isang media briefing noong Abril, sinabi ni DENR-EMB NCR Director Janice Pammit na maraming salik umano ang naging dahilan ng sunog, kabilang ang matinding init at pag-ipon ng methane gas sa loob ng landfill.

Gayunman, iginiit niyang ang BFP pa rin ang magtatakda ng opisyal na sanhi ng sunog.

Sa paunang inspeksiyon ng ahensiya, lumitaw na hindi umano nasunod ng PhilEco bilang dating operator ng landfill ang ilan sa mga kondisyon ng Environmental Compliance Certificate (ECC).

Isa sa mga natukoy na paglabag ay ang kawalan ng regular na daily soil cover, isang prosesong naglalagay ng lupa sa ibabaw ng mga bagong tambak na basura upang mabawasan ang paglabas ng amoy, peste, at panganib ng pagliyab.

“Daily soil covering kasi [ang] isa sa condition na dapat nagkakaroon ng daily soil covering doon sa area, one of the major [things] na hindi nila nagawa based on our initial inspection. ‘Yan po ‘yung findings — hindi po nakapag-daily soil cover,” pagbabahagi ni Pammit.

Bukod dito, sinabi rin ng DENR na hindi rin umano nakumpleto ang mga gas vent pipe na nakasaad sa ECC ng pasilidad.

Ayon naman sa National Solid Waste Management Commission (NSWMC), mahalagang bahagi ng isang sanitary landfill ang mga gas vent pipe upang mailabas ang methane at iba pang gas na nalilikha habang nabubulok ang mga basura at maiwasan ang pag-ipon ng mga ito sa loob ng pasilidad.

“Doon sa kanilang ECC, there are a number of gas vent pipes na dapat nandoon sa area, but apparently hindi nailagay lahat. Mayroon pong gas vent pipes pero hindi kumpleto,” dagdag ni Pammit.

Tinukoy rin ng DENR ang pagkaantala sa pagsusumite at pagpapatupad ng Safe Closure, Rehabilitation, and Abandonment Plan (SCRAP), isang planong kinakailangan upang maayos na maisara, maselyuhan, at marehabilita ang isang landfill matapos ang operasyon nito.

Nakasaad sa Republic Act №9003 o Ecological Solid Waste Management Act of 2000 na ang mga sanitary landfill ay dapat idisenyo, patakbuhin, at isara alinsunod sa mga pamantayang itinakda ng batas at ng DENR upang matiyak na hindi ito magdudulot ng panganib sa kalusugan ng publiko at sa kapaligiran.

Gayunman, ilang ulit man na ipaalala ang mga batas at regulasyon na nakabantay sa sanitary landfills gaya ng Navotas Sanitary Landfill, hindi na nito mabubura ang takot sa puso ng mga residente ng Salambao.

Sa loob ng halos dalawang dekada, nanatiling nakatindig sa kabilang pampang ang bundok ng basura na naging bahagi ng araw-araw nilang tanawin. Ngunit sa paghupa ng usok na minsang bumalot sa kanilang komunidad, higit pa sa landfill ang kanilang muling nakita.

Lumitaw ang mga pangambang matagal nang nakatabing sa likod ng nakasanayang tanawin — ang kaligtasan ng kanilang kalusugan, ang seguridad ng kanilang kabuhayan, at ang pangamba na baka sa isang iglap ay mapilitan muli silang lumikas mula sa kanilang sariling tahanan.

Red Olive de Arce was the former Photojournalism Coordinator of Pacesetter for A.Y. 2025–2026.

Mark David Silencio is the Managing Editor for Administration of Pacesetter for A.Y. 2026–2027. He is a fourth-year Information Technology student from the College of Information and Communications Technology.

Jhon Vincent Mahilum is a senior staff of Pacesetter for A.Y. 2026–2027. He is a fourth-year Tourism student from the College of Hospitality and Tourism Management.

Sa Paghawi ng Usok ng Navotas Sanitary Landfill Fire, Lumitaw ang Nakatagong Krisis sa Kalusugan sa… was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Educate yourself. Eat healthy. Think positive.

Ganito ang mga gasgas nang favorite line slash affirmation ng mga tao sa social media tuwing nag-iinspire sa mga kapwa nila netizens o nakikipag-bardagulan sa mga taong tila kulang sa kaalaman o displina.

Madali itong sabihin lalo na kung iniisip nating nakasalalay lang sa bawat isa ang pagiging malusog at edukado.

Ang problema nga lang, ayaw ng gobyerno sa matalino at malusog na mga Pilipino — lalo’t ang mismong sistemang dapat sana’y sumusuporta ay siya ring patuloy na humahadlang para makamit natin ito.

Pero ano nga bang uri ng mamamayan ang nais hubugin ng estado kung puro pagtatapal lang sa mga suliranin ng bansa ang forte nilang gawin?

Ironic pa ‘no? Para sa isang bansang nagmamalaking edukasyon ang susi ng pag-unlad at naniniwala sa kasabihang ‘health is wealth’ dahil ang pangangalaga sa kalusugan ay isa ring batayang karapatan, nananatiling pribilehiyo ang dalawang ito para sa napakarami nating mga kababayan.

Kaya nakakatawa ang Nutrition Month. Taun-taon, ipagdiriwang ito bilang paalalang mahalaga ang nutrisyon. Bagaman bahagi ito ng edukasyong naghuhubog sa mga bata kung bakit mahalaga ang pagkakaroon ng malusog na pangangatawan at wastong pagkain, may realidad sa mga tahanan nila na hindi natin basta-bastang mababago.

Hindi mapipili ng mga musmos nilang pangangatawan kung gulay, karne, o instant noodles ang ihahain sa hapag. Hindi nila magagawang mapigilan ang pagtaas ng presyo ng mga pangunahing bilihin. Hindi rin nila mapatataas ang sahod ng kanilang mga magulang na halos hindi na nila madatnan sa bahay kakatrabaho.

In this sense, ang Nutrition Month ay nagiging paalala lamang sa ilang mga estudyante patungkol sa isang bagay na hindi nila kayang maabot.

Ganito rin ang eksena sa kalusugan ng mga Pilipino. Hindi naman talaga natin nasusunod ang ‘if symptoms persist, consult your doctor,’ ‘di ba?

Itinuturo rin naman sa klasrum na pangalagaan ang ating kalusugan. Ngunit sa labas ng mga paaralan, mas nakakapanlumo ang iyong dadatnan: walang katapusan ang pila, kulang ang mga pasilidad, at bulto-bulto ang mga taong nagbabakasakaling baka makapagpagamot sila nang libre bago sila tuluyang gapiin ng karamdaman.

Kaya kung tutuusin, hindi natin masasabing walang malay ang gobyerno sa pinagdaraanan ng mga Pilipino. At mas lalong hindi rin totoo ang konklusyong marami sa mga kababayan natin ang ‘walang alam’. Actually, alam ng bawat isa na mahalaga ang pahinga, nutrisyon, at maayos na pamumuhay.

Ang tanong nga lang, may kakayahan ba ang lahat sa atin na pillin ang mga ito?

Nito lamang ay inanunsyo ng Department of Education (DepEd) ang pagkuha ng 10,000 na guidance associates kasunod ng naganap na school shooting sa Tacloban. In principle, long overdue na ang hakbang na iyon at talaga namang nararapat lamang.

Matagal nang kulang ang mga guidance personnel sa bansa, at mas lalong hindi na dapat akuin ng mga overworked at underpaid nating mga guro ang responsibilidad na tumugon sa suliraning pangkaisipan ng kanilang mga mag-aaral. Ngunit nararapat din nating ugatin kung bakit nga ba lumalala ang mga problemang ito.

Hindi natin kailanman maihihiwalay ang usapin ng mental health sa kalagayan ng ating lipunan, lalo na sa bersyon ng mga tao na naka-survive sa masalimuot na hagupit ng pandemya.

Paano kaya magiging payapa ang isip ng isang estudyanteng araw-araw iniisip kung may baon ba siya kinabukasan? Paano magiging maayos ang pagkatuto sa kumakalam niyang sikmura? Bakit nga ba inaasahan ng lipunan na maging produktibo ang mga kabataang lumaki sa gitna ng kawalang-katiyakan, gutom, at kahirapan?

Ito ang mga danas na hindi kailanman mareresolba ng isang sistemang mas sanay kumilos pagkatapos ng trahedya kaysa pigilan itong mangyari. Paulit-ulit ang nakikita nating siklo. Lahat, surface level at panandalian.

Hindi aksidente ang ganitong klase ng pamamahala.

Para sa isang taong abala sa paghahanap ng paraan kung paano makakakain, sa pag-iisip kung may pamasahe pa nga ba siya papasok sa eskuwelahan, o sa pagtitiis sa mahabang pila ng pampublikong ospital, hindi na gaanong nagkakaroon ng pagkakataon ang mga pagod nang mga Pilipino na magtanong kung bakit ganito pa rin ang sistemang kinalalagyan niya.

Habang inuubos ng sambayanan ang kanilang lakas para lamang mabuhay, mas lalo tayong nawawalan ng panahong maningil ng pananagutan. Ito ang gustong-gustong mangyari ng mga nasa kapangyarihan.

Dahil imbes na palayain ang mga Pilipino mula sa paulit-ulit na siklo ng kahirapan, pagkagutom, at pagkabalisa, mas pinipili ng estado ang mga hakbang na pinagmumukha silang may silbi’t may ginagawa — kahit na ang totoo, nananatiling buo ang mismong sistemang lumilikha ng mga problemang ito.

Malay ang pamahalaan sa kung anong krus ang pinapasan ng sambayanan. Hindi sila sanggol na walang muwang at hindi dapat sila ituring na simpleng ignorante lamang sa mga pagpapahirap na sila rin naman ang may kagagawan.

Bilang mga Pilipino, nasa atin ang kalayaang maningil, magpanagot, at paghanapan ang gobyernong pinaaandar ng ating mga dugo, pawis, at buwis.

Sapagkat kung tunay nating hinahangad ang pagtatapos ng ganitong siklo, hindi dapat tayo makuntento na ang kanilang kamalayan ay hindi humantong sa ating paglaya — at mas lalong hindi dapat tayo manatiling malayo sa ginhawa.

Marami pa tayong laban na hindi madadaan sa affirmations na mapupulot sa social media.

Geraldine Marie Barcelon is the former Editor-in-Chief of Pacesetter for A.Y. 2025–2026.

Malay, malaya, malayo was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

They did not dare to dream like other girls.

They wander the streets night after night, yet the city never truly belonged to them, for long before their names existed, the world had already claimed their bodies — a burden they never asked for, yet can never escape.

They satisfy hungry mouths that desire pleasure beyond candies. They give everything and own nothing. They wear their bodies like a second skin. They are seen yet touched only by the cruelty of absence, breathing in a world that shuns them for the simple want to survive.

The world has led them to believe that dreaming is a luxury reserved only for the privileged, never for them. Yet no one ever told these once-young, fragile girls that dreaming is a right of every human being — no matter where they come from or the life they did not choose to live.

Cost of a better life

A mother would do anything for her children, even if the path she walks is far from what she ever imagined — living under judgment and with little dignity, yet believing that every sacrifice she makes is the only way they might have a chance to live at all.

At 52, Mama Tes* was 40 when she first entered the industry, unaware that she would stay for more than a decade, living in a world almost entirely different from the one she knew after separating from her husband, who left her for another woman.

Said Mama Tes, when she was still new to this work, she would stay in hiding in front of the municipal hall by the bridge, too embarrassed to be seen. Yet as time went by, she finally learned to accept her line of work. “Bakit ako mahihiya e para naman sa mga anak ko ‘yung ginagawa ko,” proudly, she said.

With her two kids by her side, she would rest and wait at the Capitol grounds, taking a moment to rest before dusk to return to the motel at 4 p.m. While the day was already ending for others, hers was just starting as she waited for customers to come.

“Minsan nga dumadanas kami dito nang minsan walang customer. Hindi naman parating may customer, ‘di ba?” she said, uncertain that she would get her first customer for the night.

Mama Tes expressed, “Nand’yan lang ako, nakaupo lang ako. Tatayo ako. Kasi kilala ko naman ang customer e. Minsan ‘yung customer s’yempre wala ring pera, sasabihin, saka na, bukas na, hindi ako sumahod, gano’n.”

She is not fortunate every night, admitting that the number of customers she had was just two to three, far more different after the pandemic lockdown changed everything.

For her, earning P1,000 to P1,500 is far better than P300, especially with two children to care for. Without hesitation, she insisted that she could not let them sleep on the streets, even for just one night, fearing they might fall ill from mosquito bites.

“Kumikita nga ako minsan ng isang libo, P1,500 dito. Magbabayad lang ako ng kwarto — magkano, 600 sa magdamag [for her children],” she shared, emphasizing that it is far better to pay P600 than to risk the safety of her children.

Because money is easier to earn in this line of work, as stated by Mama Tes, they can make around P500 from a single customer, while the motel costs only about P100.

There are unfortunate times, however, when men do not have enough money to pay them and only give around P400, part of which goes to the motel. Despite the lower pay, she still accepts it. For Mama Tes, anything is better than going home with nothing.

“Minsan ‘pag walang pera ‘yung customer, p’wede na ‘yung sabihin na pakiusapan kami [na] p’wede ba P500 kasama hotel? Pumapayag na kami kaysa wala, ‘di ba?” She uttered in what also seemed like a deep desperation to live.

P500 covers her basic service, while anything extra incurs an additional fee. She would then adjust what she charged to match what they could afford.

Despite being willing to sacrifice everything, it remains inescapable for women like Mama Tes to remain subject to constant judgment.

According to her, women passing by would laugh at them for the kind of work they chose, unaware of what they had to endure every single day.

“Kabastos-bastos ba talaga pagtingin niyo sa’min? Kung mayro’n lang kami, bakit kami magti-tiyaga dito, ‘di ba? Sinasabi kong gano’n [to the women],” she said in distress.

“Magtatawa kayo e hindi niyo alam [ang] buhay na dinadanas namin. E kung kayo kaya narito at kami nasa posisyon niyo, ‘di ba?” She added.

Such moments made her feel that it was natural for them to hide themselves and what they do from other people, knowing how shameful it looks in society’s eyes.

They knew that no one would ever choose that life if they had other options — but what will happen to those left behind, with no other choice but to follow the same path, like Mama Tes and her colleagues?

“Kahit naman sa sarili namin, alam naming pangit ‘yon. Kaya lang, dito kami nagkakaroon ng ibinubuhay sa mga anak namin,” she said in tears.

It is as if Mama Tes spent half of her life thinking only of her children — how to shield them from the very life she had to endure. With teary eyes, she confessed how it would break her heart if her children ended up like her, too. All she has ever dreamt of is to build a small house where she could keep them safe, so as not to have to witness how their mother survives each day for them.

“Makikita [nila] kung ano ‘yung ginagawa mo,” she said. “Ayaw ko naman na pamarisan nila ako.”

If only they were given better opportunities, she said, they would gladly take them if it meant allowing them to live a more stable life. Mama Tes explained that she does not want to remain trapped in this life indefinitely.

For now, she feels at ease with her job because they have nowhere else to turn to. “Kaya dito na siguro muna kami habang naghihintay kami na magkaroon kami ng panibagong buhay,” Mama Tes uttered.

But what happens when “for now” becomes a lifetime; when each day arrives like a reminder that no one is coming, that the world has already made peace with forgetting women like them, as if their tired bodies, their waiting, their wanting, were nothing more than a dim noise behind a closed door?

Walking the street of survival

For most people, work begins at 8:30 in the morning. But for Mama Gigi*, 56, her mornings belong to the nights, and the nights are the only time that truly keeps her alive. She is one of the “Mga Babae sa Tulay ng Tampoy”, a bridge where lives are lived on the edge of poverty, and the basic want to survive is met with judgment.

She was a child robbed of childhood, thrown into work meant for adults while carrying the weight of poverty before she could even understand it.

“Hindi ko natapos [ang] grade 6, at saka hindi ako laki sa amin. Laki ako sa ibang tao, namamasukan ako, ‘yung nag-aalaga ng matanda — ‘yung alalay ka ng matanda. Bata pa ako no’n, mga 13. Alila ako ng matanda, ‘yung kasa-kasama ko, kapag halimbawa pupunta sa sibuyasan o mga bukid, taniman. Bata pa ako, ano na ako sa hirap. Hirap na ‘yung danas ko, syempre mahirap ang buhay namin.” Mama Gigi narrated, recalling how her first job was assisting the elderly for less than a hundred pesos.

Mama Gigi has been in her current line of work for about four or five years. But before this, her life was marked by years of domestic work, confined to the roles of a helper and a household assistant.

“Nasa four or five years na [sa kasalukuyang trabaho]. Ang trabaho ko noon, katulong, kasambahay. Tulad no’n nawala akong five years, pumasok ako dito wala pang ano… magdadalawang taon pa lang,” she said.

Then came a long-awaited break, a pause in the unending cycle when she left to visit Nueva Ecija. Still, it may have been a time of brief reprieve; it was still short of an escape.

“Umalis lang ako dito, napunta akong Nueva Ecija, hindi parehas ang trabaho ko. Bahay din, napunta lang ako sa kaibigan ko, nagbakasyon ako doon. Gano’n lang ginagawa ko, minsan nagbabakasyon.” Mama Gigi shared.

And now back at her current work as a woman of the bridge, Mama Gigi realized that it could also be a ground where violence is a constant threat. The bruises she bears are reminders of the price she pays to stay afloat in a world that often sees her as less than human.

“Noon may kliyente na pagka-ano, minsan, hindi nasunod ‘yung gusto niya, nagagalit. Nasuntok na ako minsan dito [pointing her left eye]. Nasuntok na ako sa mata dahil nagalit at hindi nasunod ang gusto niya. Hindi siya nakaraos, mahirap din, napakahirap ng trabahong ganito,” she revealed.

For Mama Gigi, her work goes beyond meeting clients. It is also her responsibility to ensure they are satisfied, no matter the cost. And if they are not, she carries the blame herself, a burden heavy with both guilt and fear.

“Kasi ano ‘yun, hindi siya nilabasan, e bata pa kaya parang nagalit. Paglabas namin dito, sinuntok ako. Sinuntok ako sa mata. Hindi naman ako makapagreklamo kasi kasalanan ko rin, hindi ko siya pinaraos, s’yempre magagalit [kasi] binayaran niya ako. May customer din na abusado, ayaw niyang ilabas lahat ng ano niya [pera].” Mama Gigi recalled.

For her, love has always felt like a distant dream — something always just beyond her reach, overshadowed by the hardships that have defined her life. It is not just the absence of a partner or children, but the deep loneliness that lingers beneath years of sacrifice and survival.

“Hindi ako nag-asawa. Kaya lang, palit-palitan din. Kaya lang, hindi pinalad magka-anak. Oo, hiniling din, kaya lang ‘di talaga na-ano. Menopause na [ako] at tsaka wala rin naman akong kinakasama,” she shared.

For many women like her, love is not a luxury but a painful reminder of what has been taken and denied. The social stigma and constant struggle to survive often leave little room for tender moments or lasting relationships.

The money she earns is also extremely fragile, as it is barely enough to cover the essentials and is always stretched thin by the weight of her daily needs. Every night is a gamble, and every client feels like another spin of a wheel that she has no control over.

“Minsan nga din kapag nakakarami ka dalawang libo lang, kapag marami kang customer. Minsan tinatanggihan ka na ng customer, s’yempre hinahanap [ay] bata, ” she said, as if she had long accepted the quiet cruelty of being overlooked.

“Hindi siya, kasi ang ano namin ang bugaw nila P500, P100 sa nagbugaw. Tapos sa’yo ‘yung P400. Pero sa amin naman, binibigay namin hiling ng customer, kahit na hindi mo kagustuhan, mapipilitan ka kasi kailangan [mong] kumita ng pera. Kaysa mamasukan ka ng katulong, maghapon naglilinis ka, dami ko na dinanas na hirap, lahat ng hirap dinanas ko na,” she added.

It is a bitter lesson in how the system is stacked against her, leaving her to make do with what remains, especially knowing that Mama Gigi did not seek this life by choice. It was a path she was pushed into by friendship, survival, and circumstance perpetuated by the system.

“Dati sa Hagonoy ako, e nabarkada ako, e nagtambay-tambay hanggang sa kumita na [ang] babae, ” she shared.

Beyond the risk of violence, there also exists the constant threat of illness. The body bears the scars of decades of labor, all while medical care is often a luxury she can barely afford.

“Natatakot na magkasakit? Magkasakit? Natatakot din, kaya lang e d’yan na natulak,” she admitted.

She leans on antibiotics and careful hygiene, guarding the one thing she truly owns — her body. It is her livelihood, her shield, and her only asset in a world that demands everything and gives little in return.

“Pero nasa sa ‘yo na ‘yung paglilinis sa katawan at sa sarili mo. Kailangan linisin mo para hindi ka magkasakit. Bumibili ako ng gamot, amoxicillin, pagkatapos maglilinis na ako, minsan hinuhugasan ko ng mainit na tubig,” she explained.

There is no one waiting for her at the end of the day — no arms to hold her steady, no voice to tell her that she has done enough. When the night ends, she walks home carrying nothing but the thought of surviving the next day.

And in the quiet moments, when the streets have emptied, and the world forgets women like her, she feels the weight of every man she has served settling heavily on her chest, filling the hollow spaces of a life that has long been lonely.

Even within her own family, secrecy is a shield. She rarely speaks of her work, knowing that revelation could bring shame or rejection. Yet amidst isolation and misunderstanding, she finds solace in faith, in a belief that survival itself is a form of resilience that transcends judgment.

And when the night finally softens into dawn, when the neon lights dim and the streets grow quiet, Mama Gigi holds on to a hope she has carried for years.

“May magbahay lang sa akin na maging maganda [‘yung buhay], taong bahay ka na lang. Magpapakatino na ako, ‘yun lang ang wish ko. ‘Yung mahal mo ‘yung isang lalake ha, pero kapagka hindi mo mahal tapos isasama ka, hindi muna ako sasama. Pero kung mahal mo tapos ibinahay ka, okay na magpapakatino na ako, ‘yun ang sinabi ko sa buhay ko, ‘yun lang wish ko,” she concluded softly.

Where innocence was lost

Mama Tes and Mama Gigi both grew up in a world where they were taught early that hope was something reserved for those born into gentler lives, a softness meant for daughters who never had to bargain with hunger or fear. Yet no one told them that dreaming was never a privilege at all, but something that belongs to anyone who dares to hold one, even those forced into lives they never asked to live.

Mama Tes and Mama Gigig were once innocent girls with a desire to dream, too.

When Mama Tes was asked about her childhood dreams, she did not hesitate to shake her head. As an eldest daughter, she never really had any — other than a simple life.

“Wala naman. Simpleng buhay lang. Kasi nung dalaga ako, sa Cuevas bakery ako nagtatrabaho, sa Balagtas. Simpleng buhay lang ganiyan,” she said, smiling as she recalled her past self.

As a child, she never imagined much for herself; her dreams were small, almost invisible, shaped by the life around her. She never once reached for anything grand, she said, because school had ended too soon for her, and the world beyond her small town seemed impossibly distant.

Life, she realized, had already drawn her path long before she could dream of changing it.

“Hindi naman ako nangarap ng napakataas kasi nga hindi naman ako nakatapos,” she said, carrying the weight of years lived in restraint.

Yet beyond herself, her voice broke when she spoke about her eldest child, now ten, who stopped schooling because she could not afford to secure her birth certificate — a piece of paper standing between her child and a future she desperately wants her to reach.

Her dreams always belonged to her children, almost like a prayer she had repeated a thousand times. “S’yempre makapag-aral ‘yung mga anak ko nang maayos. May matirahan sila ng maayos na, mapag-iiwan ko sakanila sa gabi, na hindi nila makita kung ano ‘yung ginagawa ko,” she expressed.

Mama Tes never truly dared to dream too high — even for her children. “Hindi naman ako mangangarap ng mataas sa [mga] anak ko. Basta ang gusto ko lang maging maayos lang ‘yung buhay nila,“ she uttered with both tender and years of survival.

“Gugustuhin ko ba na magkaganito sila? S’yempre hindi. Gusto ko, ‘yung ibang buhay ang gusto kong tahakin nila, hindi ganito. Hindi ‘yung sa katulad ko na ganiyan hanapbuhay,” she added.

What she feared most was not the work itself, but the world’s gaze, and the judgment that might follow them until the end. A mother’s love who never wanted them to grow, with no whispers trailing them, to live unburdened by the life their mother had no choice but to endure.

On the other hand, Mama Gigi never learned to dream the way children usually do. Before she even understood what dreaming meant, life had already demanded she grow up, stepping into adulthood with hands busy working, earning what little she could.

“E wala akong pangarap, hindi nga nakatapos ng pag-aaral, tinulungan ko agad [ang] pamilya ko. ‘Yung sahod ko, kinukuha ng magulang kasi mahirap ang buhay namin,” she said smilingly, as if she got used to what the world has to offer her.

To survive in the world, sex work for her is not a choice, but the only way left to live. When her body could no longer endure the long, tiring hours of doing laundry for other families, she would still look for side jobs when she could — ironing, washing, or any sidelines that came her way.

“‘Yun lang naging survive ko sa sarili ko, kaya bumagsak ako dito. Syempre nahirapan na ‘yung katawan ko sa paglalabandera, pero minsan naman suma-side line kapag may nagpapaplantsa,” she explained.

In this industry, Mama Gigi believes that the body becomes something that can be bought for a certain amount — no different, she said, from selling food.

When asked if a woman’s body has a price, she did not hesitate, “Kung may katumbas na pera ang katawan ko? Mayroon naman,” she said. If the customer was generous, she could earn more; if he was mean, she earned less.

“Oo, gano’n na nga ‘yun. Nabibili ‘yung katawan mo sa gano’ng halaga, syempre parang nagtitinda ka lang din ng pagkain,” she said.

Mama Gigi shared that some days, she would gamble the money she earned from a customer on a game of “Scatter,” and if luck favored her, she would not even leave the house — praying quietly that fortune might grant her this small mercy.

Even if her body could be bought with money, her dreams remain beyond price. The world forced her into this life — made her this way without truly realizing it. The longing inside a woman who never got a chance to dream because of poverty will continue to reach for something more.

The once-innocent daughters fell victim to a world that had no place for their dreams, and their childhoods soon were traded for survival.

A silence too loud

Despite everything the world has taken from them, these women exist. They walk the streets, carry their burdens, and survive each night, even when dreaming feels impossible.

For Mama Tes and Mama Gigi, their plea was simple: understanding without judgment, and empathy without condemnation.

“‘Pag nakikita kasi kami dito, sabi ni mayor, nakakahiya raw. Hindi naman kami talagang pinapaalis. Kubli-kubli lang daw kami. S’yempre pangit nga naman talaga ‘yung hanapbuhay namin, ‘di ba? Kahit naman sino ang magtanong, pangit talaga […] kung kami [ay] mabibigyan ng magandang hanapbuhay. Tatanggapin kami na magkakaroon kami ng magandang hanapbuhay. Wala namang problema. Para maayos ‘yung buhay namin.” Mama Tes explained.

“Sa akin naman, ang masasabi ko sa kanila, kung ‘yung ang trabaho namin mga pinipintasan nila, masama sa paningin nila, e unawain nila ‘yung tao. Sila na lang ‘yung umunawa, kung hindi man nila maunawaan ‘yung trabaho, nasa kanila ‘yun kung hindi nila maunawaan,” Mama Gigi pleaded, accepting the fact that some views their line of work as shameful and that it may never change.

“Basta sa akin, buhay ko, mundo ko, sarili ko. ‘Yung sarili ko ang mundo ko, wala akong pakialam sa kanila, basta ‘wag lang ako titingkihin. Ibig sabihin, sasaktan ka gano’n, e s’yempre kapag sinaktan ako, iba na ‘yun — lalaban na ako. Pero hindi ano, hinayaan ko na lang,” she added.

These women, too often judged before they are even understood, are not stains on the city, but scars it refuses to acknowledge. They endure, they give, and they bear the weight that no one else would choose.

In truth, they were never the shame, for above anything, they were forgotten — the victims of a system they once turned their backs on, but are now forced to embrace because survival demands it.

In the quiet streets of Malolos, Bulacan, Mama Tes and Mama Gigi roam wearing the face of a woman who endures judgment for the dreams for her children, but her footprints continue to carry the search of a little girl’s own missing dream.

And in a system made to break every little girl’s heart, this is the story of many women.

Gian Matthew Sunga is the Managing Editor for Finance of Pacesetter for A.Y. 2026–2027. He is a third-year Social Work student from the College of Social Sciences and Philosophy.

Regina Shane Lopez is the Literary Editor of Pacesetter for A.Y. 2024–2025. She is a fourth-year legal management student from the College of Criminal Justice Education.

Prisoners of the System: The Women of Tampoy Bridge was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

Muling ginugunita ng sambayanang Pilipino ngayong araw, Setyembre 21, ang isa sa pinakamadilim at madugong bahagi ng kasaysayan ng Pilipinas—ang pagpapatupad ng Batas Militar na umabuso at kumitil sa esensiya ng karapatang pantao ng libo-libong Pilipino.

Sa likod ng walang pusong diktadurya ni dating Pangulong Ferdinand Marcos Sr., pinarusahan sa maraming paraan ang mga taong nagtangkang tumindig laban sa naturang rehimen. Mula sa kalayaang magpahayag, karapatang mamuhay nang walang takot, at makatamasa ng disenteng buhay, lahat ay inalis ng sistemang pinairal noong Dekada ‘70.

Ngayong isang Marcos na naman ang nasa tuktok ng pedestal sa lente ng kanyang Junior, hindi natigil ang kasaysayan; binihisan lamang ito ng mas palpak, mas duwag, at mas pahirap na pamamahala ng kanyang anak.

Sa halip na pormal na deklarasyon ng Batas Militar, pinipili ni Pangulong Marcos Jr. ang mamuno sa pamamagitan ng naka-autopilot na estado—isang uri ng pamamahalang nakatitig lamang ang Palasyo habang gumagana nang kusa ang mapanupil na sistema at hinahayaang malunod ang mamamayan sa krisis.

Parehong hangal ang mag-amang Marcos sa kanilang balikong branding ng paninilbihan. Mula sa “Bagong Lipunan” ni Marcos Sr. na isinantabi ang karapatan ng mga Pilipino kapalit ng disiplina at sinasabing kaunlaran, hanggang sa "Bagong Pilipinas” ni Marcos Jr. na gumamit ng milyon-milyong pondo para lamang iobliga ang mga kawani ng pamahalaan at mga mag-aaral na awitin ang imno ng "Bagong Pilipinas" upang maitatak ang binagong pagkakakilanlan na ito sa mga Pilipino.

Pero pagdating sa pamamahala ay pareho lamang idinaraan sa mabubulaklak na salita.

Kung noong panahon ng Batas Militar ay ginawa ang pagnanakaw sa pamamagitan ng direktang pag-uumit sa kaban ng bayan, ngayon ay tahasan na itong nangyayari sa harap ng publiko, kagaya ng mahigit isang buwang paghagupit ng mga nagdaang bagyo at pinalakas na Hanging Habagat—bakas sa danas ng mga nakalubog na bayan ang mga bilyon-bilyong minultong flood control project na hanggang ngayon ay hindi pa rin napipigaan ng hustisya.

Sa gitna nito, ang Pangulo ay nakatuon lamang sa mga paimbabaw na pagpapakita sa midya at inspeksyon pagkatapos ng bagyo. Ang kawalan ng matatag na pagpapanagot sa mga tiwaling kaalyado sa Kongreso at Gabinete ay isang anyo ng tahimik ngunit mabisang pagpapasakit sa mamamayan.

"Golden Era" kung tawagin ng mga loyalista ang panahon ng kanyang ama, ngunit taong 1970 hanggang 1980, lumobo ang utang ng bansa mula $2 bilyon tungo sa mahigit $26 bilyon bago sumapit ang 1986. Sa kasalukuyan, lumampas na sa P15 trilyon ang pambansang utang ng bansa.

Kaya sa usapin ng mataas na bilihin at pahirap nang pahirap na pamumuhay, nasaan ang Pangulong nangako ng P20 na kilo ng bigas?

Ang pangakong P20 na kilo ng bigas ay malinaw na isang populismong pain lamang para makakuha ng boto—isang matamis na pangarap na ipinagpalit sa totoong sakripisyo ng mamamayan. Ang masakit na katotohanan, paulit-ulit na ginagamit ang utang ng bansa para pondohan ang imahe ng tagumpay, habang ang karaniwang Pilipino ang nananatiling tagasalo ng implasyon, mataas na kuryente, at kawalan ng totoong solusyon sa agrikultura.

Kapag ang pamamahala ay mas nakatutok sa pampublikong relasyon kaysa sa totoong sitwasyon sa mesa ng pamilyang Pilipino, hindi ito pag-unlad—ito ay patuloy na pagpapapasa ng utang sa susunod na henerasyon.

Gayundin sa usapin ng Pax Silica. Sa halip na tumayong tagapagtanggol ng pambansang interes, ang Palasyo ay nagiging sunud-sunuran lamang sa mga utos ng dayuhang korporasyon at kapangyarihan. Bunga nito, unti-unting nawawalan ng kontrol ang mamamayan sa sarili nilang lupa, katubigan, at kabuhayan. Sa katunayan, isa itong modernong anyo ng militarisadong pag-agaw ng yaman na hindi na nangangailangan ng tangke sa kalsada o baril na nakatutok sa ulo.

Gayunpaman, malinaw na ang kawalan ng aksyon ni Marcos Jr. ay hindi nangangahulugang kawalan ng patakaran; ang mismong pagpapabayang ito ang siyang opisyal niyang patakaran.

Kawangis at paniguradong maraming namana ang anak sa diktador na tatay nitong si Marcos Sr., maliban na lang sa isa: hindi na niya kailangan pang magdeklara ng Martial Law sa bansang ito.

Sapat nang bagong depinisyon ng militarismo ang pag-atras ng Pangulo sa kanyang tungkulin. Hindi na niya kailangang maglabas ng utos—ang kanyang pananahimik ay sapat nang pahintulot upang magpatuloy ang lumang gawi ng pang-aabuso sinimulan ng kanyang ama.

Pareho rin namang pasakit.

Militarismo ring maituturing ang pananahimik ni Marcos Jr. was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.

People’s opinions on Martial Law have always been divided. It might be largely due to historical revisionism, but we are yet to recognize that social media can also influence a lot of things… like people’s opinions about death and politics.

A friend once showed me an online discourse from Facebook, to which I reacted as if it was the first time seeing it. Deep down, I knew that I had seen that exact post earlier that day, only I did not care enough to absorb it to its full gravity. I may have seen it, but I never truly read it.

Truth is, everyone finds themself doomscrolling past their feeds, but the problem is it could just be Toni Fowler’s newest song, but it could also be news of Martin Romualdez’s arrest or a life-changing article on how to vote wisely.

We rarely read to educate ourselves now. We only read to decide whether the post is interesting enough to afford our attention. If it cannot contain our 5-second attention span, who cares if today marks the day that thousands of Filipinos died, right?

And soon, we forget enough to care a little less about injustice.

When I do happen to entertain a post, I am met with troll comments. Political conversations, especially, are almost guaranteed to be riddled with trolls that it becomes undeniably harder to dissect which experiences are true, which are evidence-based, and which are purely ragebaiters with nothing worth doing with their own times.

Suddenly, subjective opinions become objective truths. With most of our time dedicated to hustling for survival and so little time for in-depth research, we settle with believing what a stranger on the internet comments, much more what a seemingly credible poster says.

From AI-generated videos of former President Rodrigo Duterte begging for mercy to other systems behind disinformation, revisionism becomes easier as a massive percent of Filipinos are found to rely on Facebook for keeping up with the news and constructing their own opinions.

People, especially older generations unfamiliar with technology, easily fall victim to lies that we see online because it has become our main source of truth. And unfortunately, false information spreads like wildfire—especially propagandas.

Then, there is also the issue with algorithms. Our feeds are made to support our likes and biases, not challenge them. It will push out content that confirms how right you are for thinking that former President Ferdinand Marcos Sr.’s declaration of Martial Law was a good step towards peace, but never how he ruled with a bloodied, iron fist.

And soon, we believe these lies enough to know a little less about the truth.

As we commemorate the victims of Martial Law today, September 21, someone’s feed might be filled with praises towards the works of Marcos Sr., with AI-generated videos claiming that it was the best year for the country’s economy, or with comments about how peaceful it was in 1972.

Multiple evidence and lived experiences say otherwise. Marcos Sr. was a cruel dictator. The country’s debt skyrocketed. Most importantly, Martial Law created victims. Activists, peasants, journalists, and ordinary citizens suffered and died as innocent Filipinos.

Yet a feed tailored to paint Marcos Sr. as a hero can easily change a person’s opinions and decisions. People can become supporters. People can become fans. All because a world inside our devices attempts to clean the blood on his hands and makes him look less of a criminal.

Misinformation not only happens because history books are being revised to sanitize the truth about Martial Law. It is also because social media turns us into bystanders, or worse, enablers of an unjust history, with the right time, tools, and engines.

The sufferings, the tortures, the killings—these are things that are slowly and unknowingly being dressed by social media and the growing culture behind it. These are narratives that people have learned to ignore with a single scroll or alter with a single comment.

But beyond algorithms, false claims, and a reply invalidating your stance because you were “not there,” the victims of Martial Law will forever remain real and part of the unchangeable truth that can be reframed but never lose its real shape.

Martial Law was, is, and will always be a crime beyond any medium—I say as I become a scrollable chunk of someone else’s feed.

Airi Martin is the Associate Editor of Pacesetter for A.Y. 2026—2027. She is a third-year Psychology student from the College of Social Sciences and Philosophy.

How social media sanitizes Martial Law was originally published in Pacesetter on Medium, where people are continuing the conversation by highlighting and responding to this story.