1984 (roman)

Orwell deltok på republikansk side i den spanske borgarkrigen, og under andre verdskrigen var han med i det britiske heimevernet, samtidig som han skreiv for avisene Tribune og The Observer. Etter krigen heldt han fram med journalistisk arbeid, men blei meir og meir opptatt av det som skulle bli den siste boka hans. Samtidig kjempa han mot sviktande helse.

1984 samlar i seg mykje av det Orwell var opptatt av og ville åtvare mot. Romanen presenterer ei mogleg framtidig samfunnsform der han dramatiserte konsekvensane av internasjonale tendensar han meinte å sjå i 1930- og 1940-åra. 1984 vidarefører pessimismen i Animal Farm, men bøkene er på fleire måtar ulike. Medan Animal Farm er ein satirisk dyrefabel med innslag av humor, er 1984 ein dyster, dystopisk framtidsroman med element av science fiction.

I 1984, som er året då romanhandlinga utspelar seg, er verda oppspalta i tre supermakter – Oceania, Eurasia og Eastasia. Supermaktene liknar kvarandre både ideologisk og i maktstruktur. Ein permanent liksomkrig mellom dei tener som påskot for valdsbruk i eige maktområde. Som ein kontrast til den sosialismen han trudde på, viser Orwell eit partidiktatur med eit altomfattande propaganda- og kontrollapparat. Dette effektive apparatet sørgjer for stadig nyprogrammering av det menneskelege medvitet ved hjelp av slagord som «Krig er fred», «Fridom er slaveri», «Ignoranse er styrke».

I denne totalitære verda finst det ikkje noko som er historisk sikkert, og målet for styresmaktene synest å vere ei total fortrenging og utreinsking av individuelt medvit.

Hovudpersonen i romanen, Winston Smith frå Oceania, arbeider med systematisk historieforfalsking i partiet si teneste. Winston har enno noko varmt menneskeleg i seg, som viser seg særleg tydeleg i eit illegalt kjærleiksforhold han har til Julia – ein arbeidar han først trur spionerer på seg, men som så leverer han ein lapp med orda «I love you». Winston gjer i skjul opprør mot det inhumane samfunnssystemet. Forsøket mislykkast. Han kjenner hat mot partiet, men det er umogleg for han å tenkje seg noka alternativ betre verd. Både Winston og Julia blir arrestert og torturert. Han blir først frigitt då han har slutta å eksistere som individ. Då kan han heller ikkje lenger elske Julia.

I bøker om Orwell på 1970-talet understrekar Raymond Williams ulikskapane mellom Orwells pessimistiske framtidsvisjon og utviklinga slik den verkeleg hadde gått. Det Williams legg for lite vekt på, men som Bernhard Crick får godt fram i biografien han skreiv om Orwell i 1980, er at 1984 dramatiserer korleis eit samfunn kunne sjå ut om kommunistiske og nazistiske ideologiar vart kombinerte med det eine formålet at ein intellektuell og politisk elite skulle kunne ha total makt og samfunnskontroll.

Sjølv om det totalitære samfunnet Orwell teiknar i 1984 ikkje er blitt realisert, viser utviklinga i mange nasjonar tendensar mot eit slikt samfunn. Det gjeld blant anna styresmakters overvaking av innbyggarane, noko som med moderne teknologi kan gjennomførast mykje meir effektivt i dag enn då Orwell skreiv romanen på slutten av 1940-talet. Setninga på første sida av romanen, «BIG BROTHER IS WATCHING YOU» – 'Storebror ser deg!' – signaliserer relevansen romanen har i dag – i varierande grad og med ulike konsekvensar i nasjonar verda over.

Filmen Nineteen Eighty-Four (1984) av den britiske regissøren Michael Radford, med John Hurt, Suzanna Hamilton og Richard Burton i dei viktigaste rollene, følgjer Orwells tekst relativt nøye. Som romanen er også filmen ein dystopisk framtidsvisjon. Særleg godt formidlar filmen dei negative effektane av eit totalitært samfunns effektive overvaking av sine eigne innbyggarar.

• 1984, omsett av Trygve Width. Oslo: Gyldendal, 1950. Omsetjinga kom ut i ei lang rekke opplag og utgåver.
• Nittenåttifire, omsett av Bjørn Alex Herman og med forord av Bjørn Ivar Fyksen. Oslo: De Norske Bokklubbene, 2016.

• George Orwell
• Animal Farm
• dystopi
• diktatur
• imperialisme
• propaganda
• roman
• Storbritannias litteratur

• Alexander, Michael. A History of English Literature. 3. utg. London: Palgrave, 2013.
• Bowker, Gordon. Inside George Orwell: A Biography. New York: Palgrave Macmillan, 2003.
• Crick, Bernard. George Orwell: A Life. London: Secker & Warburg, 1980.
• Crick, Bernard. «Blair, Eric Arthur [pseud. George Orwell]». Oxford Dictionary of National Biography. Publisert 1.9.2017
• Hanley, Christopher. George Orwell and Education: Learning, Commitment and Human Dependency. London: Routledge, 2019.
• Lothe, Jakob. «‘Storebror ser deg’: George Orwell – tre år før 1984». Syn og Segn 87: 6 (1981), s. 371–76.
• Newsinger, John. Hope Lies in the Proles: George Orwell and the Left. London: Pluto Press, 2018.
• Marcus, Laura og Peter Nicholls. The Cambridge History of Twentieth-Century English Literature. Cambridge: Cambridge University Press, 2012.
• Rodden, John, red. The Cambridge Companion to George Orwell. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.
• Springborg, Patricia, red. The Cambridge Companion to Hobbes’ ‘Leviathan’. Cambridge: Cambridge University Press.
• Taylor, D.J. Orwell: The Life. New York:Henry Holt and Company, 2003.
• Williams, Raymond. Orwell. London: Fontana, 1971.
• Wilson, Frances. «The Sacrifices of George Orwell’s First Wife». New Statesman, 4.3.2020.