An Áise Láir
Nascann an Áise Láir mór-roinn ollmhór na hÁise leis an Eoraip. Aithníonn an tAontas a thábhacht straitéiseach i mbealaí trádála agus fuinnimh, agus in acmhainní amhail gás, ola agus mianraí (go háirithe ór, úráiniam agus gach cineál tearc-chré). Sa bhliain 2019, nuashonraigh an tAontas an straitéis atá aige don Áise Láir chun díriú ar an athléimneacht (lena gcumhdaítear réimsí amhail cearta an duine, slándáil teorann agus an comhshaol), rathúnas (agus béim láidir leagtha ar an nascacht) agus an comhar réigiúnach.
Ba gharsprioc é an chéad Chruinniú Mullaigh riamh idir an tAontas agus an Áise Láir, a bhí ar siúl i mí Aibreáin 2025, agus deis a bhí ann an caidreamh a uasghrádú chuig comhpháirtíocht straitéiseach, an trádáil a dhoimhniú agus díriú ar chomhar eacnamaíoch fuinnimh, ar infheistíocht, ar nascacht ardcháilíochta, ar dhigitiú, ar fhorbairt inbhuanaithe agus ar chomhar slándála (lena n-áirítear bagairtí hibrideacha). Tá pacáiste infheistíochta EUR 12 bhilliún beartaithe tríd an Tairseach Dhomhanda, arb é is aidhm dó feabhas a chur ar bhealaí trádála. Is deis thábhachtach é don Aontas a spéis gheopholaitiúil a léiriú maidir le dlús a chur leis an rannpháirtíocht dhéthaobhach agus feabhas a chur ar an gcomhar réigiúnach leis an Áise Láir, chun a spleáchas ar an tSín agus ar an Rúis a laghdú i gcomhthéacs athruithe geopholaitiúla domhanda. Dhírigh an cruinniú mullaigh freisin ar ghníomhú ar son na haeráide, ar chearta an duine agus ar acmhainní straitéiseacha (lena n-áirítear amhábhair chriticiúla).
I bhfianaise na staide san Afganastáin, tá an Áise Láir tar éis éirí ríthábhachtach maidir le slándáil agus cobhsaíocht. Léiríonn círéibeacha Eanáir 2022 sa Chasacstáin a tháinig chun críche tar éis d’Eagraíocht Chonradh na Comhshlándála trúpaí faoi stiúir na Rúise a chur ansin agus na coimhlintí teorann idir tíortha na hÁise Láir an baol éagobhsaíochta i réigiún atá faoi thionchar Mhoscó. Tá an tionchar sin i Lár na hÁise ag lagú, áfach, mar thoradh ar ionradh na Rúise ar an Úcráin agus comhchruinniú na dtrúpaí ag an bhfronta. Leis an athrú sin, cruthaíodh deiseanna do thíortha na hÁise Láir teacht chun cinn mar ghníomhaithe réigiúnacha níos neamhspleáiche agus osclaíodh bealaí nua le haghaidh comhpháirtíocht agus comhar leis an Aontas i réimsí amhail fuinneamh, amhábhair agus nascacht. Mar sin féin, tá an Rúis fós ina príomhsholáthraí slándála sa réigiún, le saoráidí míleata i dtrí cinn de chúig thír na hÁise Láir, agus rialaíonn sí dhá thrian d’allmhairí arm agus tacaíonn sí le rialtais an réigiúin.
Maidir le trádáil agus infheistíocht, tá tionchar na Síne ag fás lena thionscnamh Creasa agus Bóthair. Mar fhreagairt ar an tionscnamh, mhéadaigh an tAontas a rannpháirtíocht agus a infheistíocht sa réigiún le Global Gateway an Aontais. Agus cúnamh ó Bhallstáit aonair á chur san áireamh, tá an tAontas anois ar an deontóir is mó san Áise Láir, agus os cionn EUR 550 milliún leithdháilte aige ar chlár táscach ilbhliantúil réigiúnach na hÁise Láir do 2021-2027. Tá céimeanna tábhachtacha glactha ag an Aontas agus ag an Áise Láir trí Thairseach Dhomhanda an Aontais chun Conair Iompair Thras-Chaispeach a fhorbairt, arb é is aidhm di bealach ilmhódach, nua-aimseartha agus iomaíoch a chruthú lena nascfar an Eoraip agus an Áise Láir.
Leanann an Pharlaimint de bhéim a leagan ar a thábhachtaí atá urraim do chearta an duine, don dea-rialachas agus don fhorbairt shóisialta, agus béim á leagan aici ar ról na taidhleoireachta parlaimintí agus tacaíocht láidir á tabhairt aici don daonlathas agus don smacht reachta.
An Bunús dlí
- Teideal V den Chonradh ar an Aontas Eorpach: ‘gníomhaíocht sheachtrach’;
- Airteagail 206-207 (trádáil) agus Airteagail 216-219 (comhaontuithe idirnáisiúnta) den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh;
- Comhaontuithe comhpháirtíochta agus comhair (CCCanna) lena gcumhdaítear caidreamh déthaobhach, cé is moite den Tuircméanastáin a bhfuil comhaontú trádála eatramhach i bhfeidhm lena haghaidh. Tháinig an CCC nua feabhsaithe (CCCF) leis an gCasacstáin i bhfeidhm go hiomlán an 1 Márta 2020. Cuireadh inisealacha leis an CCCF leis an gCirceastáin i mí Iúil 2019 agus tá an chaibidlíocht leis an Úisbéiceastáin faoi lán seoil. Tá spéis léirithe ag an Táidsíceastáin in CCCF freisin.
Tíortha na hÁise Láir agus an caidreamh idir an tAontas agus an Áise Láir
Ar feadh na mblianta, ní raibh an caidreamh a bhí idir tíortha na hÁise Láir ar fónamh, mar gheall ar dhíospóidí maidir le teorainneacha agus acmhainní. Mar sin féin, tá athrú mear tagtha ar an staid san Úisbéiceastáin tar éis athrú ceannaireachta in 2016, a chruthaíonn féidearthachtaí nua i gcomhair comhar réigiúnach.
Is iad cruinnithe mullaigh rialta cheannairí na hÁise Láir bunchloch na taidhleoireachta réigiúnaí. Tionóladh an chéad chruinniú mullaigh de chuid cheannairí na hÁise Láir maidir le comhar réigiúnach in Astana i mí an Mhárta 2018. I mí Lúnasa 2024, ag an séú Cruinniú Comhairleach de Chinn Stáit na hÁise in Astana, d’fhormheas na ceannairí treochlár don chomhar réigiúnach go dtí 2027 agus thug siad isteach straitéis na hÁise Láir – 2040. Is é is aidhm do na tionscnaimh sin comhordú idir-rialtasach a fheabhsú, féiniúlacht réigiúnach a neartú agus comhtháthú eacnamaíoch a chur chun cinn. Tá aird á díriú ar fhoinsí fuinnimh inathnuaite i bhfianaise na hacmhainneachta ollmhóire a bhaineann leo ó thaobh comhar agus infheistíocht réigiúnach de. Tá éiginnteacht roimh an ngeilleagar réigiúnach faoi láthair mar thoradh ar ionradh na Rúise ar an Úcráin, ar an mboilsciú domhanda agus ar an ardú ar phraghsanna tráchtearraí.
Leanann tíortha uile na hÁise Láir beartais eachtracha ilchineálacha, agus í ag féachaint le cóimheá a aimsiú sa chaidreamh atá aici leis an Rúis, leis an tSín, le AE agus leis na Stáit Aontaithe go háirithe. Tá an caidreamh leis an Tuirc agus leis an Iaráin tábhachtach chomh maith. Is beag teagmháil a bhí ag an Tuircméanastáin leis an saol mór, agus tá ‘buan-neodracht’ na tíre aitheanta ag NA fiú. Tar éis ghabháil cumhachta an Talaban i mí Lúnasa 2021, ní hamháin gur saincheist dhomhanda í an staid san Afganastáin ach is í an cheist is mó imní í freisin do rialtais na hÁise Láir. Tá réigiún iomlán na hÁise Láir ina limistéar ríthábhachtach anois chun an t-antoisceachas reiligiúnach agus líonraí sceimhlitheoireachta a chuimsiú, mar aon leis an ngáinneáil ar dhrugaí laistigh dá theorainneacha. Mar gheall ar an ngéarchéim dhaonnúil san Afganastáin, is ceann scríbe anois í an Áise Láir do líon mór dídeanaithe Afganastánacha, a d’fhéadfadh, dá bhrí sin, tacaíocht bhreise ón Aontas a fháil, le cláir dhéthaobhacha agus réigiúnacha mar chuid de chlár ilbhliantúil táscach 2021-2027 an Aontais.
Tá nasc idir raon feidhme chaidreamh an Aontais agus ullmhacht thíortha aonair na hÁise Láir chun tabhairt faoi athchóirithe agus chun an daonlathas, cearta an duine, an smacht reachta agus neamhspleáchas na mbreithiúna a neartú. Ní mór do thíortha a bheith ullamh freisin chun a ngeilleagair a nuachóiriú agus a éagsúlú, lena n-áirítear trí thacú leis an earnáil phríobháideach agus le fiontair bheaga agus mheánmhéide. D’fhormhuinigh an Chomhairle straitéis an Aontais Eorpaigh don Áise Láir i mí an Mheithimh 2019. Chun naisc dhéthaobhacha a dhoimhniú a thuilleadh, tá CCCFanna á gcaibidliú ag an Aontas le tíortha na hÁise Láir. Ó thús 2025, síníodh CCCFanna nó tá siad ar tí a thabhairt chun críche leis an gCasacstáin, leis an gCirgeastáin agus leis an Úisbéiceastáin, agus tá an chaibidlíocht leis an Táidsíceastáin tugtha i gcrích.
Tionóladh an Chomhdháil Idirnáisiúnta idir AE agus an Áise Láir ar Nascacht (Global Gateway) i mí na Samhna 2022 in Samarkand, Úisbéiceastáin. Leagadh béim freisin ar a thábhachtaí atá cur chuige réigiúnach agus comhar réigiúnach ag Cruinnithe Aireachta idir AE agus Lár na hÁise. Tionóladh an 19ú Cruinniú Aireachta idir an AE agus an Áise Láir ar siúl i mí Dheireadh Fómhair 2023. Ghlac an tAontas agus an Áise Láir Treochlár Comhpháirteach chun na Ceangail a neartú, ina leagtar amach réimsí agus pointí gníomhaíochta chun an caidreamh a neartú trí idirphlé agus trí chomhar praiticiúil. Leagtar béim sa treochlár sin ar fheabhas a chur ar an nascacht, go háirithe trí thionscadail trádála, infheistíochta agus bonneagair, agus iad ag teacht le tionscnamh Global Gateway an Aontais.
In 2023, b’ionann an trádáil in earraí idir an tAontas agus an Áise Láir agus EUR 52.8 billiún, le barrachas trádála EUR 12.4 billiún i bhfabhar na hÁise Láir. Soláthraíonn an Áise Láir amhábhair amhail amhola, gás nádúrtha, miotail agus cadás don Aontas den chuid is mó. Mar chúiteamh air sin, onnmhairíonn an tAontas innealra, trealamh iompair agus earraí monaraithe go príomha, arb ionann iad le chéile agus níos mó ná leath dá onnmhairí iomlána chuig an réigiún. Tionóladh an chéad Chruinniú Mullaigh riamh idir an tAontas agus an Áise Láir i mí Aibreáin 2025 in Samarkand. I dtimpeallacht gheopholaitiúil dhomhanda agus réigiúnach atá ag teacht chun cinn, d’athdhearbhaigh ceannairí an Aontais agus na hÁise Láir a dtiomantas an comhar a dhoimhniú agus chinn siad an caidreamh a uasghrádú go comhpháirtíocht straitéiseach.
Is iad an Coiste um Ghnóthaí Eachtracha (AFET), an Coiste um Thrádáil Idirnáisiúnta (INTA), an Coiste um Shlándáil agus um Chosaint (SEDE), an Fochoiste um Chearta an Duine (DROI), agus an Toscaireacht don Chaidreamh leis an Áise Láir (D-CAS), mar aon leis na Coistí um Chomhar Parlaiminteach (PCCanna) agus an Toscaireacht don Chaidreamh leis an Afganastáin (D-AF), i measc comhlachtaí eile, a thugann faoi ghníomhaíochtaí na Parlaiminte leis an Áise Láir den chuid is mó. Déanann an Pharlaimint maoirseacht ar chur chun feidhme na gcomhaontuithe agus díríonn sí ar shaincheisteanna a bhaineann le cearta an duine, ar an staid pholaitiúil, ar chomhar eacnamaíoch agus forbartha agus ar phróisis toghcháin.
Tar éis ionradh na Rúise ar an Úcráin i mí Feabhra 2022 agus tar éis chinneadh an Aontais roinnt pacáistí smachtbhannaí a fhorchur ar an Rúis, bhí roinnt tíortha san Áise Láir, agus go háirithe an Chasacstáin, an Chirgeastáin agus an Úisbéiceastáin, ina moil fhéideartha chun dul timpeall ar smachtbhannaí, mar a cáineadh i rúin ón bParlaimint.
Rith an Pharlaimint rún i mí Eanáir 2024 maidir le straitéis an Aontais maidir leis an Áise Láir, lena nuashonraítear a cur chuige cuimsitheach i leith an réigiúin agus inar díol sásaimh di na pleananna don chéad chruinniú mullaigh idir an tAontas agus an Áise Láir, a bhí ar siúl i mí Aibreáin 2025. Formhuinítear sa rún freisin Treochlár Comhpháirteach mhí Dheireadh Fómhair 2023 chun na naisc idir an tAontas agus an Áise Láir a dhoimhniú, a fheidhmíonn mar threoirphlean straitéiseach chun an t-idirphlé agus an comhar a chur chun cinn.
A. An Chasacstáin
Thug an Pharlaimint a toiliú don CCCF leis an gCasacstáin i mí na Nollag 2017, agus chuir sí béim ar an tábhacht a bhaineann leis an bprionsabal ‘tuilleann breis tuilleadh’ chun athchóirithe polaitiúla agus socheacnamaíocha a spreagadh. Tháinig CCCF idir AE agus an Chasacstáin i bhfeidhm i mí an Mhárta 2020.
D’éirigh an tIar-Uachtarán Nursultan Nazarbayev as a phost i mí an Mhárta 2019 tar éis tríocha bliain i gcumhacht, ach mar ‘Cheannaire Uachtarach’ agus ‘Athair an Náisiúin’ bhí tionchar suntasach agus cumhachtaí foirmiúla aige go dtí 2022.
In 2020, chuaigh an Chasacstáin isteach i gCúnant Idirnáisiúnta na Náisiún Aontaithe ar Chearta Sibhialta agus Polaitiúla, conradh iltaobhach atá san áireamh sa Bhille Idirnáisiúnta um Chearta an Duine. I mí Eanáir 2021, chuir an Chasacstáin deireadh le pionós an bháis tar éis an Dara Prótacal Roghnach de chuid na Náisiún Aontaithe a ghabhann leis an gCúnant Idirnáisiúnta ar Chearta Sibhialta agus Polaitiúla a dhaingniú. Mhol an tSeirbhís Eorpach Gníomhaíochta Seachtraí an chéim sin.
Tar éis na n-agóidí a thosaigh tar éis méadú tobann ar phraghsanna gáis leachtaithe i mí Eanáir 2022, spreag daoine armtha anaithnide, dea-oilte agus eagraithe foréigean. D’fhógair an tUachtarán Tokayev staid éigeandála. Mar fhreagra ar iarraidh an Uachtaráin Tokayev, d’aontaigh Eagraíocht an Chonartha Comhshlándála, comhaontas míleata faoi stiúir na Rúise, saighdiúirí (‘fórsaí síochánaíochta’) a chur chuig an gCasacstáin ón Rúis, ón mBealarúis, ón Táidsíceastáin, ón Airméin agus ón gCirgeastáin.
D’úsáid an tUachtarán Tokayev an ghéarchéim chun an milleán a chur ar an rialtas roimhe seo, a chumhacht a chomhdhlúthú agus deireadh a chur leis an socrú déchumhachta a bhrú Nazarbayev air. Ghlac Tokayev oifig Chathaoirleach na Comhairle Slándála agus cheap sé príomh-aire nua. Chaill baill thábhachtacha de theaghlach Nazarbayev a bpoist mhórthábhachtacha. I mí Mheán Fómhair 2022, athainmníodh Parlaimint na Casacstáine mar phríomhchathair an náisiúin ó Nur-Sultan go Astana, an t-aistriú is déanaí chun an tír a scaradh ó chéad uachtarán na Poblachta iar-Shóivéadaí, Nursultan Nazarbayev.
I mí an Mheithimh 2022, reáchtáil an Chasacstáin reifreann bunreachtúil lenar tugadh isteach athruithe substaintiúla ar chothromaíocht institiúideach na cumhachta atá ann cheana, lena n-áirítear trí chumhacht an uachtaráin a chiorrú agus ról na parlaiminte a neartú. Bhí na hathchóirithe sin dírithe ar aghaidh a thabhairt ar ábhair imní sheanbhunaithe maidir le comhchruinniú na cumhachta san uachtaránacht agus córas polaitiúil níos cothroime a chur chun cinn.
Tá ionchas eacnamaíoch na Casacstáine do 2025 fós dóchasach go cáiréiseach, agus meastar go mbeidh fás OTI thart ar 4 % ann. Mar sin féin, tá éiginnteachtaí fós ann, go háirithe maidir le táirgeadh ola agus dálaí eacnamaíocha domhanda. Leanann an tír de bheith ag obair chun a sprioc fhadtéarmach a bhaint amach maidir le dul isteach sa 30 náisiún is forbartha ar domhan faoi 2050, mar a leagtar amach i straitéis 2050 na Casacstáine. Leanann an Chasacstáin de léirscaoileadh a shaothrú agus de bheith ag obair i dtreo oiriúnú do gheilleagar atá dírithe ar an tsochaí. Le buiséad na tíre le haghaidh 2025 go 2027, coinnítear fócas láidir sóisialta, le hinfheistíochtaí suntasacha i gcláir oideachais, sláinte agus shóisialta. Tá dlús curtha ag an rialtas lena chomhrac i gcoinne an éillithe.
Is é an tAontas príomh-chomhpháirtí trádála na Casacstáine agus an t-infheisteoir coigríche is mó atá aici. In 2024, b’ionann onnmhairí na Casacstáine chuig an Aontas agus EUR 33.5 billiún, agus shroich allmhairí ón Aontas chuig an gCasacstáin EUR 11.5 billiún. Ar an iomlán, tháinig méadú 6 % ar thrádáil earraí i gcomparáid le 2023.
I mí an Mhárta 2023, reáchtáil an Chasacstáin toghcháin pharlaiminteacha luatha, lena gcuirtear chun feidhme córas toghcháin measctha ina leithdháiltear 70 % de na suíocháin ar bhonn comhréireach agus 30 % ar bhonn tromlaigh. Mar thoradh ar na toghcháin, fuair páirtí Amanat (Nur-Otan roimhe seo) tromlach le 53.9 % de na vótaí, ag fáil 64 as 98 suíochán sa Mazhilis (teach íochtarach).
I mí Dheireadh Fómhair 2024, thionóil an tAontas agus an Chasacstáin an 21ú cruinniú den Chomhairle um Chomhar, inar díríodh ar naisc iompair a fheabhsú, go háirithe an Chonair Iompair Thras-Chaispeach. D’aithin an dá thaobh an dul chun cinn a rinneadh maidir leis an gComhaontú Eitlíochta Cothrománach agus a gcomhpháirtíocht maidir le hamhábhair chriticiúla. Phléigh siad freisin na Comhaontuithe um Eisiúint Víosaí a Éascú agus um Athligean Isteach atá ar na bacáin. Mhol an tAontas rannchuidiú na Casacstáine leis an tslándáil fuinnimh agus a tiomantas neodracht carbóin a bhaint amach faoi 2060, chomh maith lena rannpháirtíocht sa Ghealltanas Domhanda maidir le Meatán.
Ní dhearna an Pharlaimint breathnóireacht ar thoghcháin sa Chasacstáin ó 2005. Tá an Oifig um Institiúidí Daonlathacha agus um Chearta an Duine de chuid na hEagraíochta um Shlándáil agus Comhar san Eoraip (OSCE/ODIHR) tar éis breathnóirí toghcháin a sheoladh chuig an gCasacstáin. Rinne ESCE/ODIHR Misean Breathnóireachta Toghchán a imscaradh chuig na toghcháin pharlaiminteacha luatha i mí an Mhárta 2023 mar fhreagairt ar imní faoin easpa fíor-fhreasúra i gcoinne pháirtí Amanat (ex Nur-Otan) agus mar gheall ar neamhchomhlíonadh na Casacstáine le moltaí a bhaineann le saoirsí bunúsacha, neamhchlaontacht riaracháin toghcháin agus incháilitheacht.
Leag an Pharlaimint béim ar an ngá atá le saoirsí bunúsacha a ráthú, deireadh a chur le coinneáil threallach gníomhaithe ar son chearta an duine agus comhaltaí de ghluaiseachtaí polaitiúla freasúra, agus cearta daoine LGBTIQA+ agus sábháilteacht na gCasacstach agus grúpaí eithneacha eile mionlaigh a áirithiú. Thairis sin, d’iarr sí smachtbhannaí aonair a d’fhéadfadh a bheith ann i gcoinne oifigigh na Casacstáine atá freagrach go díreach as sáruithe ar chearta an duine.
Ghlac an Pharlaimint rún maidir leis na hagóidí agus an foréigean sa Chasacstáin i mí Eanáir 2022, ag athdhearbhú a himní faoi sháruithe ar chearta an duine tar éis thús na n-agóidí sa tír, lena n-áirítear úsáid fhorleathan céastóireachta agus neamhaird ar an daonlathas.
Tá an CCP idir AE agus an Chasacstáin freagrach as an gcaidreamh idir an dá pharlaimint a bhainistiú. I mí Dheireadh Fómhair agus i mí na Samhna 2024, tionóladh an 21ú CCP idir an tAontas agus an Chasacstáin. Dhírigh sí ar fheabhas a chur ar an gcaidreamh polaitiúil agus eacnamaíoch agus ar imghabháil smachtbhannaí, ar an gConair Iompair Thras-Chaispeach, ar chomhar fuinnimh agus ar an athrú aeráide. Leag an Pharlaimint béim ar thábhacht na héagsúlachta polaitiúla agus shaoirse na meán sa Chasacstáin agus chuaigh sí i dteagmháil le cosantóirí agus gníomhaithe chearta an duine.
B. An Chirgeastáin
Tá CCCF idir an tAontas agus an Chirgeastáin, a síníodh i mí an Mheithimh 2024, ach nár daingníodh go fóill, le cur in ionad CCC reatha 2019 idir an tAontas agus an Chirgeastáin. Cumhdaíonn CCCF raon leathan réimsí, lena n-áirítear idirphlé polaitiúil, trádáil agus infheistíocht, forbairt inbhuanaithe, taighde agus nuálaíocht, oideachas, an comhshaol agus an t-athrú aeráide, chomh maith leis an smacht reachta, cearta an duine agus an tsochaí shibhialta. Cumasaíonn sé freisin comhar sa bheartas eachtrach agus slándála, lena n-áirítear cosc coinbhleachtaí, bainistiú géarchéime agus cobhsaíocht réigiúnach
Tá AE ar cheann de na príomhurraitheoirí ar an bhforbairt inbhuanaithe agus ar na hathchóirithe sa Chirgeastáin. Freagraíonn clár ilbhliantúil táscach 2021-2027 ar straitéis forbartha náisiúnta na Cirgeastáine do 2040, ina leagtar amach treochlár fadtéarmach chun teacht chun cinn mar thír láidir, neamhthuilleamaíoch agus rathúil.
Díríonn an chomhpháirtíocht reatha idir an tAontas agus an Chirgeastáin ar athléimneacht in aghaidh an athraithe aeráide, ar bhonneagar fuinnimh agus ar thacaíocht a thabhairt do dhaoine óga. I measc na bpríomhthionscnamh tá clár acmhainní uisce athléimneacha na Cirgeastáine, lena gcomhcheanglaítear iasacht EUR 42 mhilliún ón mBanc Eorpach Athfhoirgníochta agus Forbartha le deontas EUR 15 mhilliún ón Aontas chun bainistiú uisce a fheabhsú. Tá tionscnamh EUR 5 mhilliún glactha ag an Aontas freisin lena ndírítear ar dhaoine óga, ar chomhionannas inscne agus ar chearta an duine. Ina theannta sin, leanann an tAontas de bhreis agus 300 scoláireacht a thairiscint gach bliain do mhic léinn na Cirgeastáine, i gcomhréir le straitéis Global Gateway an Aontais maidir le forbairt inbhuanaithe.
Déanann ESCE/ODIHR breathnóireacht rialta ar thoghcháin pharlaiminteacha agus ar thoghcháin uachtaránachta. Reáchtáladh toghcháin pharlaiminteacha sa Chirgeastáin i mí Dheireadh Fómhair 2020 agus cuireadh ó bhail iad ina dhiaidh sin tar éis ollagóidí i gcoinne neamhrialtachtaí agus ceannach vótaí. D’éirigh Uachtarán na Cirgeastáine, Sooronbay Jeenbekov, as oifig i mí Dheireadh Fómhair 2020 agus reáchtáil an tír toghcháin uachtaránachta i mí Eanáir 2021, agus ina dhiaidh sin chuaigh Sadyr Japarov i mbun oifige mar shéú hUachtarán na Cirgeastáine. Thug an tAontas dá aire líon íseal na vótálaithe, an easpa cothroime iomaíochta d’iarrthóirí, sáruithe maidir le nósanna imeachta feachtais agus mí-úsáid acmhainní riaracháin, mar a thuairiscigh ESCE/ODIHR.
I reifreann a reáchtáladh i mí Aibreáin 2021, d’fhormheas vótálaithe bunreacht nua chun méid na parlaiminte a laghdú 25 % go 90 suíochán. Chomh maith leis sin, thug sé an chumhacht don Uachtarán breithiúna agus ceannairí comhlachtaí forfheidhmithe dlí a cheapadh agus tháinig sé in ionad an dlí lena gceadaítear téarma oifige amháin don Uachtarán i bhfabhar atoghadh don dara téarma. Reáchtáladh toghcháin pharlaiminteacha dheireanacha na tíre i mí na Samhna 2021 agus tá na chéad toghcháin pharlaiminteacha eile beartaithe faoi láthair do 2025.
I mí na Samhna 2024, thionóil an tAontas agus an Chirgeastáin a 14ú Idirphlé maidir le Cearta an Duine, arbh é an chéad Idirphlé é ó síníodh CCCF i mí an Mheithimh 2024. Chuir an tAontas in iúl go raibh imní air faoi bhille sriantach na Cirgise i mí Aibreáin 2024 ar ghníomhairí eachtracha a múnlaíodh tar éis reachtaíocht na Rúise agus chuir sé in iúl go bhféadfadh míshástacht phoiblí a bheith ann. D’ardaigh an tAontas freisin an tsaoirse chun tuairimí a nochtadh, saoirse na meán, an tsaoirse comhthionóil agus an tsaoirse comhlachais. Leag an tAontas béim ar an laghdú atá ag teacht ar an spás don tsochaí shibhialta, agus chuir sé i dtábhacht an ról ríthábhachtach atá ag eagraíochtaí na sochaí sibhialta agus ag na meáin neamhspleácha chun cobhsaíocht sochaí daonlathaí a áirithiú.
Ó 2016 i leith, bhain an Chirgeastáin tairbhe as rochtain saor ó tharaifí agus saor ó chuóta ar mhargadh an Aontais le haghaidh dhá thrian dá táirgí faoin socrú maidir le Scéim na bhFabhar Ginearálaithe Plus (GSP+), lena bhfeabhsaítear naisc eacnamaíocha agus lena gcruthaítear deiseanna chun onnmhairí a mhéadú agus a éagsúlú. In 2024, b’ionann an trádáil idir an tAontas agus an Chirgeastáin agus EUR 2.8 billiún Bhí luach EUR 2.7 billiún ar onnmhairí an Aontais chuig an gCirgeastáin, arb é atá iontu go príomha trealamh iompair, innealra agus ceimiceáin. Miotail lómhara agus táirgí mianracha den chuid is mó a bhí in allmhairí an Aontais ón gCirgeastáin.
Is cúis mhór imní don Pharlaimint cearta an duine sa Chirgeastáin. Dúnadh imscrúdú ar bhás an chosantóra chearta, Azimjon Askarov i mí Iúil 2020 agus osclaíodh arís é ansin.
Chuir an Pharlaimint fáilte roimh an sos cogaidh a fógraíodh tar éis caismirtí ar an teorainn idir an Chirgeastáin agus an Táidsíceastáin i mí Aibreáin 2021, agus d’iarr sí ar an dá thaobh plé taidhleoireachta a reáchtáil seachas dul i mbun caismirtí míleata. Tá an choimhlint teorann idir an Chirgeastáin agus an Táidsíceastáin tar éis na céadta duine a mharú agus a ghortú, agus tá na mílte easáitithe aici. Is comhpháirtí ríthábhachtach de thaidhleoireacht pharlaiminteach na hEorpa í an Chirgeastáin, le teagmhálacha rialta agus plé oscailte faoi staid chearta an duine sa tír, a seasamh maidir leis an Rúis agus an cogadh i gcoinne na hÚcráine. I mí Iúil 2023, rith an Pharlaimint rún maidir leis an tsaoirse chun tuairimí a nochtadh sa Chirgeastáin, mar fhreagairt ar bhille conspóideach na Cirgeastáine maidir leis na meáin agus eagraíochtaí neamhrialtasacha. Bhí sé sin ar cheann de phríomh-shaincheisteanna an idirphlé idirpharlaimintigh nuair a thug D-CAS na Parlaiminte cuairt ar an gCirgeastáin i mí na Nollag 2023 chun an 16ú Coiste um Chomhar Parlaiminteach idir AE agus Poblacht na Cirgeastáine a thionól.
Chuir an Pharlaimint a himní in iúl faoi dhréachtdlíthe ‘bolscaireacht’ LGBTIQA+ in 2015I mí Lúnasa 2023, d’achtaigh an Chirgeastáin dlí nua arb é is aidhm dó srian a chur leis an tsaoirse chun tuairimí a nochtadh agus leis an rochtain ar fhaisnéis faoi dhaoine, féiniúlachtaí, cearta agus beatha daoine LGTBIQA+.
Sa rún ón bParlaimint maidir le staid chearta an duine sa Chirgeastáin i mí na Nollag 2024, léiríodh imní faoi ghabháil Temirlan Sultanbekov, ceannaire pháirtí Dhaonlathaithe Sóisialta na Cirgeastáine, mar aon le gníomhaithe eile ar son an daonlathais, ag ceistiú dhlisteanacht a gcoinneáil roimh thoghcháin bhardasacha mhí na Samhna 2024. Cháin an rún an meath ar chleachtais dhaonlathacha agus ar chearta an duine sa Chirgeastáin, lena n-áirítear na meáin neamhspleácha agus páirtithe freasúra a chur faoi chois. Áitíonn an Pharlaimint go gcloífí le gealltanais maidir le cearta an duine mar chuid den chomhpháirtíocht idir AE agus an Chirgeastáin.
Chuir an Parlaimint fáilte roimh an gcomhar trasteorann agus roimh chríochú na teorann idir an Chirgeastáin agus an Úisbéiceastáin agus an teorainn idir an Chirgeastáin agus an Táidsíceastáin, a deimhníodh le linn chruinniú cheannairí na Cirgeastáine, na Táidsíceastáine agus na hÚisbéiceastáine i mí Eanáir 2025.
C. An Úisbéiceastáin
Ba í an Úisbéiceastáin an naoú tír is tairbhí de shocrú GSP+ an Aontais i mí Aibreáin 2021 Ós rud é go bhfuil sí rannpháirteach sa scéim seo, faigheann an Úisbéiceastáin tairbhí eacnamaíocha breise toisc go mbeidh taraifí á gcur ar ceal ar dhá thrian de na línte táirgí a chumhdaítear faoin GSP+. Cuireann an ionstraim borradh faoi onnmhairí na tíre agus a chumas infheistíocht eachtrach a mhealladh. Táthar ag súil, dá réir sin, go gcuirfidh an Úisbéiceastáin 27 chroíchoinbhinsiún idirnáisiúnta i bhfeidhm maidir leis an dea-rialachas, cearta an duine agus cearta saothair, agus cosaint an chomhshaoil agus na haeráide.
I mí Iúil 2022, thug an tAontas agus an Úisbéiceastáin an chaibidlíocht maidir le CCCF nua chun críche, arb é is aidhm dó creat nua, nua-aimseartha agus uaillmhianach a chur ar fáil chun dlús a chur leis an gcomhpháirtíocht idir an tAontas agus an Úisbéiceastáin. Tionóladh an 19ú Coiste um Chomhar bliantúil idir an tAontas agus an Úisbéiceastáin i mí na Nollag 2023 in Tashkent. Bhí malartú tuairimí ag an dá thaobh maidir le tuilleadh forbartha a dhéanamh ar chomhar airgeadais, teicniúil, trádála, eacnamaíoch agus infheistíochta, ag díriú ar bhearta chun nósanna imeachta trádála a léirscaoileadh agus a shimpliú trí leas a bhaint as tairbhí GSP+. Leag an dá pháirtí béim ar iarrachtaí chun éifeachtúlacht fuinnimh agus tionscadail fuinnimh ghlais a threisiú, mar aon le comhar chun iompar a leathnú, lena n-áirítear an Bealach Iompair Idirnáisiúnta Tras-Chaispeach.
In 2024, d’allmhairigh an Úisbéiceastáin EUR 3.959 milliún d’earraí ón Aontas, agus b’ionann a honnmhairí chuig an Aontas agus EUR 845 mhilliún san iomlán, rud a léiríonn méadú 8.2 % ó 2023. Chuir stádas GSP+ leis an bhfás sin, agus léirigh onnmhairí na hÚisbéiceastáine chuig an Aontas méaduithe suntasacha ó bhí 2021 ann.
Le clár ilbhliantúil táscach an Aontais don Úisbéiceastáin 2021-2027, leithdháileadh EUR 76 mhilliún don tréimhse 2021-2024 agus EUR 43 mhilliún breise do thionscnaimh dhéthaobhacha nua le haghaidh 2025-2027, atá dírithe ar an rialachas daonlathach a neartú, ar an gclaochlú digiteach a chur chun cinn, ar fhás eacnamaíoch cuimsitheach inbhuanaithe a chur chun cinn, agus ar fhorbairt earnála agraibhia atá cliste agus neamhdhíobhálach don chomhshaol a chothú.
Ó chuaigh Uachtarán na hÚisbéiceastáine Shavkat Mirziyoyev i mbun oifige in 2016, rinneadh athruithe daonlathacha fadréimseacha tapa. Is forbairtí dearfacha iad sin, lena n-áirítear roinnt athchóirithe uaillmhianacha agus athruithe inmheánacha, amhail roinnt príosúnaigh pholaitiúla a scaoileadh saor.
I mí Feabhra 2021, shínigh Mirziyoev, dlí chun na toghcháin uachtaránachta a bhogadh go dtí Deireadh Fómhair 2021. D’athdhearbhaigh ESCE/ODIHR a moltaí maidir le maoiniú páirtithe, dlús a chur le comhaireamh vótaí agus acmhainní stáit a laghdú d’fheachtais toghcháin. I mí Iúil 2023, atoghadh Uachtarán na hÚisbéiceastáine, Shavkat Mirziyoyev, le 87.1 % den vóta. Tá sé ag leanúint leis na hathchóirithe uaillmhianacha atá beartaithe faoi Straitéis Forbartha 2022-2026, arb é is aidhm dóibh fíorathrú a bhaint amach sa tír ó thaobh na forbartha socheacnamaíche de; riarachán éifeachtúil; córas breithiúnach níos neamhspleáiche; agus urraim do chearta an duine agus saoirsí bunúsacha
Chuaigh an Úisbéiceastáin i dteagmháil leis an Taliban maidir le saincheisteanna trádála agus idirghníomhaíocht eacnamaíoch, ag cinntiú slándáil teorann agus comhar maidir le fuinneamh, iompar agus lasta idirnáisiúnta, chomh maith leis an tionscadal iarnróid a nascann baile teorann na hÚisbéiceastáine Termez le cathair Peshawar sa Phacastáin trí Mazar-i-Sharif agus Cabúl san Afganastáin.
Neartaíodh an caidreamh idir an Úisbéiceastáin agus an Rúis faoin Uachtarán Mirziyoyev. Staon an Úisbéiceastáin i gComhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe chun ionradh na Rúise ar an Úcráin a cháineadh, agus ghlac sí seasamh ‘neodrach’ go hoifigiúil. Tá comhar míleata-teicniúil ag an Rúis agus ag an Úisbéiceastáin, lena gcumhdaítear soláthar comhpháirteach arm, taighde agus iarrachtaí nuachóirithe. Ina theannta sin, mar phríomh-chomhpháirtí trádála, comhoibríonn an Rúis leis an Úisbéiceastáin sa tionscal ola agus gáis. I mí Eanáir 2025, chuir an Rúis agus an Úisbéiceastáin comhpháirtíocht straitéiseach mhíleata ar bhonn foirmiúil, mar aon le tionscnaimh straitéiseacha níos leithne a mhairfidh go dtí 2030.
I mí Eanáir 2024, bhí cainteanna ag Uachtarán na Síne Xi Jinping le hUachtarán na hÚisbéiceastáine, Shavkat Mirziyoyev. D’fhógair siad go bhfuil cinneadh déanta ag an tSín agus ag an Úisbéiceastáin comhpháirtíocht straitéiseach chuimsitheach uile-aimsire a fhorbairt do ré nua.
Tugadh cuireadh don Pharlaimint breathnóireacht a dhéanamh ar thoghcháin reachtacha san Úisbéiceastáin den chéad uair i mí na Nollag 2019, ach dhiúltaigh sí ar an bhforas nach raibh na toghcháin saor ná cothrom, ag cur in iúl gur tháinig na hiarrthóirí go léir ó pháirtithe atá ar son an réimis. Dá bhrí sin, ní dhearna ach ESCE/ODIHR faireachán ar na toghcháin.
Ghlac an Pharlaimint leis an gcuireadh chun faireachán a dhéanamh ar thoghcháin uachtaránachta mhí Dheireadh Fómhair 2021, cé go líomhnaítear go raibh an cúigear iarrthóirí a chláraigh an Coimisiún Lárnach Toghchán ar son an rialtais.
Tionóladh an 17ú cruinniú den CCP idir AE agus an Úisbéiceastáin i mí na Nollag 2024 agus an 18ú Comhairle Comhpháirtíochta agus Comhair i mí Aibreáin 2025, inar leagadh béim ar iarrachtaí chun feabhas a chur ar an gcomhpháirtíocht agus ar phríomhréimsí comhair. Phléigh na rannpháirtithe comhar idirpharlaiminteach agus tionscadail chomhpháirteacha maidir le forbairt inbhuanaithe, trádáil, fuinneamh agus saincheisteanna comhshaoil.
D. An Tuircméanastáin
Tháinig caidreamh foirmiúil idir an tAontas agus an Tuircméanastáin chun cinn in 1997, agus shínigh an dá pháirtí CCC in 1998. Ó 2004 i leith, tá CCC daingnithe cheana féin ag Ballstáit uile an Aontais agus ag an Tuircméanastáin. Is é daingniú ó Pharlaimint na hEorpa an ceanglas deiridh atá fágtha chun bailchríoch a chur air. Dhiúltaigh an Pharlaimint a toiliú a thabhairt chun an CCC idir AE agus an Tuircméanastáin a dhaingniú mar gheall ar an imní mhór atá uirthi faoi na tagarmharcanna gearrthéarmacha do dhul chun cinn na Tuircméanastáine maidir le cearta an duine agus saoirsí bunúsacha. Dá bhrí sin, tá an caidreamh déthaobhach idir an tAontas agus an Tuircméanastáin á rialú faoi láthair ag Comhaontú Trádála Eatramhach 2010. I mí an Mhárta 2024, shínigh an Tuircméanastáin agus an tAontas Prótacal a ghabhann le CCC sa Bhruiséil, ar céim ríthábhachtach é i dtreo a gcomhpháirtíocht a neartú agus a réitigh an bealach do chomhar feabhsaithe.
Tá bearta déanta ag an Tuircméanastáin chun an tír a oscailt agus chun níos mó spáis a chruthú d’eagraíochtaí na sochaí sibhialta. Tá an tír, áfach, fós faoi riail údarásach an Uachtaráin Berdymukhamedov. Léiríonn forbairtí le déanaí nach bhfuil dul chun cinn déanta maidir leis an bhforbairt dhaonlathach agus nach bhfuil feabhas ar leith tagtha ar staid chearta an duine. In 2021, thug an Tuircméanastáin roinnt athchóirithe bunreachtúla isteach, lena n-áirítear teach uachtarach a chruthú, ach tá ról Pharlaimint na Tuircméanastáine fós teoranta.
Cé is moite de chreataí réigiúnacha AE-an Áise Láir, bíonn idirphlé déthaobhach bliantúil ag an Aontas agus ag an Tuircméanastáin: an Comhchoiste idir an tAontas Eorpach agus an Tuircméanastáin agus an tIdirphlé idir an tAontas Eorpach agus an Tuircméanastáin maidir le Cearta an Duine. Tionóladh an 23ú Comhchoiste i mí na Nollag 2024 chun comhpháirtíocht agus comhar a fhorbairt tuilleadh, go háirithe i réimsí na trádála, na nascachta, an fhuinnimh agus an chomhshaoil. D’athdhearbhaigh an tAontas gur bunghnéithe den chaidreamh idir AE agus an Tuircméanastáin iad an smacht reachta agus an urraim do chearta an duine. Tionóladh an 16ú hIdirphlé bliantúil maidir le Cearta an Duine idir an tAontas agus an Tuircméanastáin i mí an Mheithimh 2024. Díríodh sa phlé ar chéimeanna nithiúla na Tuircméanastáine chun feabhas a chur ar staid chearta an duine sa tír, lena n-áirítear do dhaoine aonair ar sáraíodh a gcearta daonna, chomh maith le dálaí in ionaid choinneála agus i bpríosúin, agus foréigean inscnebhunaithe.
In 2014, chomhaontaigh an Tuircméanastáin agus an Tuirc gás a iompar tríd an bpíblíne Thrasanatólach, a iompraíonn gás ó pháirc Shah Deniz na hAsarbaiseáine faoi láthair. Ina theannta sin, in 2021, thíolaic an chuideachta Trans Caspian Resources a thogra le haghaidh an Idirnascaire Tras-Chaisp, píblíne níos lú a ceapadh chun 10-12 bhilliún méadar ciúbach gáis a iompar in aghaidh na bliana. Tar éis ionradh na Rúise ar an Úcráin in 2022, lorg an tAontas foinsí malartacha fuinnimh, lena n-áirítear gás na Tuircméanastáine. Tá comhaontú á chaibidliú ag an dá thaobh, agus tá sé mar aidhm ag an Tuircméanastáin éagsúlú a dhéanamh ar onnmhairí agus soláthairtí nua á lorg ag an Aontas.
Níl cúrsaí maidir le cearta an duine sa Tuircméanastáin le moladh agus tá a himní faoi sin curtha in iúl go seasta ag an bParlaimint agus, dá réir sin, tá bac curtha ar theacht i bhfeidhm an Chomhaontaithe Comhpháirtíochta agus Comhair go dtí seo aici. Ní bhfuair an Pharlaimint cuireadh riamh breathnóireacht a dhéanamh ar thoghcháin sa Tuircméanastáin. I mí Feabhra 2025, thaistil Toscaireacht na Parlaiminte don Chaidreamh leis an Áise Láir go dtí an Tuircméanastáin don 8ú Idirphlé Idirpharlaiminteach. Díríodh sna cainteanna ar rúin Chomhthionól Ginearálta na Náisiún Aontaithe maidir le Tuircméanastáin, ar chearta an duine, ar athchóirithe ar chomhionannas inscne agus ar réimsí comhair dhéthaobhaigh. Leag an dá pháirtí béim ar sheasamh neodrach na Tuircméanastáine sa tslándáil réigiúnach agus ar a ról straitéiseach san fhuinneamh agus san iompar. D’athdhearbhaigh siad a dtiomantas do chaomhnú an chomhshaoil, d’athchóirithe dlíthiúla agus don chomhar parlaiminteach. Chuaigh an toscaireacht i dteagmháil freisin le heagraíochtaí sochaí sibhialta na Tuircméanastáine chun aghaidh a thabhairt ar chearta an duine, ar an dul chun cinn sóisialta agus ar an gcaidreamh idir an rialtas agus an tsochaí shibhialta a fheabhsú.
E. An Táidsíceastáin
Tá forbairt shuntasach tagtha ar rannpháirtíocht an Aontais leis an Táidsíceastáin. Is é an creat dlíthiúil reatha don chaidreamh idir AE agus an Táidsíceastáin an CCC a síníodh i mí Dheireadh Fómhair 2004, agus a tháinig i bhfeidhm i mí Eanáir 2010. Thug an Pharlaimint a toiliú i leith an CCC a thabhairt i gcrích in 2009, ach d’iarr sí go ndéanfaí cúrsaí maidir le cearta an duine, éilliú, sláinte agus oideachas a fheabhsú. Chuir an CCC le feabhas a chur ar an gcomhar déthaobhach agus ardaíodh próifíl an Aontais sa Táidsíceastáin, inar leagadh amach ardán le haghaidh idirphlé polaitiúil agus lena ndírítear ar thrádáil dhéthaobhach agus caidreamh eacnamaíoch a chur chun cinn. Áirítear ann freisin airteagail maidir le comhar i ndáil leis an imirce agus maidir leis an gcomhrac i gcoinne sciúradh airgid, drugaí agus sceimhlitheoireachta.
Tá sé léirithe ag an Aontas go bhfuil sé tiomanta tacú le forbairt inbhuanaithe na Táidsíceastáine trí thionscnaimh atá dírithe ar phríomhréimsí amhail forbairt dhaonna, geilleagar glas agus digiteach cuimsitheach, bainistiú uisce, an t-athrú aeráide, nascacht fuinnimh agus iompair.
Is comhpháirtí tábhachtach de chuid an Aontais í an Táidsíceastáin a bhfuil roinnt dúshlán le sárú aici faoi láthair, amhail tionchar smachtbhannaí idirnáisiúnta agus filleadh go leor imirceach de chuid na Táidsíceastáine ón Rúis tar éis di ionradh a dhéanamh ar an Úcráin, an staid chriticiúil maidir le cearta an duine agus an spéis mhór atá ann dul isteach i scéim fhabhrach trádála GSP+. Tar éis tháthcheangal an Talaban san Afganastáin, tá na mílte dídeanaí ón Afganastáin á n-óstáil ag an Táidsíceastáin. Tá an tír tiomanta do dhul i ngleic le scaipeadh antoisceachais agus radacachais i Lár na hÁise.
Ag tús 2023, chuir AE agus an Táidsíceastáin tús le caibidlíochtaí maidir le CCCF. Tionóladh an 10ú cruinniú den Chomhairle um Chomhar idir an tAontas agus an Táidsíceastáin i mí an Mheithimh 2023 i Lucsamburg. Ó shin i leith, cuireadh tús le teagmhálacha chun tús a chur le caibidlíocht CCCF, ag leanúint shampla thíortha eile na hÁise Láir. Tá an tAontas ag spreagadh na Táidsíceastáine chun feabhas a chur ar a teist maidir le saoirsí bunúsacha agus urraim do chearta an duine. I mí Aibreáin 2024, thionóil an tAontas agus an Táidsíceastáin an tríú babhta caibidlíochta in Dushanbe. Tionóladh an 15ú hIdirphlé maidir le Cearta an Duine i mí na Samhna 2024.
In 2024, tháinig méadú 67 % ar onnmhairí na Táidsíceastáine chuig an Aontas, agus shroich siad EUR 291 mhilliún, agus b’ionann a hallmhairí ón Aontas agus EUR 275 mhilliún san iomlán. Tá níos mó i gceist le rannpháirtíocht an Aontais sa Táidsíceastáin ná naisc eacnamaíocha, lena gcuimsítear réimsí amhail oideachas, gairmoiliúint agus tacaíocht don tsochaí shibhialta.
Sna toghcháin pharlaiminteacha a reáchtáladh sa Táidsíceastáin i mí an Mhárta 2025, fuair Páirtí Daonlathach an Phobail 49 suíochán as 63 shuíochán. Ba é sin an chéad toghchán den sórt sin le 25 bliana gan breathnóirí neamhspleácha an Iarthair, ós rud é gur cuireadh misean ESCE ar ceal toisc nár sholáthair údaráis na Táidsíceastáine ráthaíochtaí creidiúnaithe. Cé gur ghlac cúig pháirtí eile páirt sa toghchán, cuireadh na grúpaí freasúra a chuir go láidir i gcoinne an réimis as an áireamh.
Tá an Pharlaimint an-chriticiúil maidir le meath chearta an duine, líon méadaithe na ngníomhaithe um chearta an duine a choinneáil agus a ghabháil, lucht freasúra polaitiúil agus a mbaill teaghlaigh agus srianta tromchúiseacha ar na meáin neamhspleácha.
Chuir an Pharlaimint in iúl arís agus arís eile gur cúis imní di na caismirtí ag teorainn na Cirgise-Tajik agus ba dhíol sásaimh di an comhaontú maidir leis an sos comhraic ar thángthas air i mí Aibreáin 2021. I mí Mheán Fómhair 2022, áfach, tháinig méadú ar an bhforéigean idir gardaí teorann ar láithreáin éagsúla. I mí Feabhra 2024, tháinig an Chirgeastáin agus an Táidsíceastáin ar réiteach chun deireadh a chur leis na blianta de dhíospóidí coiriúla trí theacht ar chomhaontú maidir le teorannú 90 % den chríoch a bhí faoi chonspóid roimhe sin. Ba dhíol sásaimh don Pharlaimint an comhar trasteorann agus críochú theorainneacha idir an Chirgeastáin agus an Táidsíceastáine, a deimhníodh le linn chruinniú cheannairí na Cirgeastáine, na Táidsíceastáine agus na hÚisbéiceastáine i mí Eanáir 2025.
I mí Iúil 2022, ghlac an Pharlaimint rún maidir leis an meath ar an staid i gCúige Uathrialach Gorno-Badakhshan agus d’athdhearbhaigh sí gur cúis imní di an dul in olcas atá tagtha ar thaifead na tíre maidir le cearta an duine ina rún i mí Eanáir 2024 maidir leis an gcos ar bolg atá á déanamh ag an stát ar na meáin neamhspleácha.
Tháinig an 11ú PCC idir an tAontas agus an Táidsíceastáin le chéile sa Bhruiséil i mí na Nollag 2024, lenar cumhdaíodh saincheisteanna amhail seasamh neodrach na Táidsíceastáine maidir le cogadh na Rúise san Úcráin, comhar eacnamaíoch agus trádála, tionchar an athraithe aeráide san Áise Láir agus staid chearta an duine sa Táidsíceastáin.
Tá an Pharlaimint ag cur dlús lena grinnscrúdú ar an meath ar chearta an duine sa tír. Tá sé ríthábhachtach feabhas a chur ar an réimse sin chun an caidreamh déthaobhach idir an Táidsíceastáin agus an tAontas a fheabhsú tuilleadh.
F. An Mhongóil
Cé nach gcumhdaítear an Mhongóil faoi straitéis an Aontais don Áise Láir, tá sí aicmithe ag an bParlaimint mar chuid den réigiún a thagann faoi chuimsiú a buantoscaireachtaí. Roinneann an Mhongóil go leor gnéithe cultúrtha, stairiúla agus eacnamaíocha le poblachtaí iar-Shóivéadacha na hÁise Láir. Le tríocha bliain anuas, tá aitheantas faighte ag an Mongóil mar ‘thamhnach an daonlathais’ a bhfuil fás eacnamaíoch láidir ann, cé gur ábhar imní an méid a tharla in 2019 go raibh cnaí an daonlathais ag bagairt uirthi. In 2017, thug Parlaimint na hEorpa a toiliú i leith CCC AE-an Mhongóil.
Is é comhdhlúthú Pháirtí Phobal na Mongóile le tromlach mór i bParlaimint na Mongóile agus i rialú na huachtaránachta an t-ábhar is mó atá i bpolaitíocht na Mongóile faoi láthair. Le toghcháin pharlaiminteacha mhí an Mheithimh 2024 sa Mhongóil, tugadh isteach athchóiriú bunreachtúil, lenar leathnaíodh an pharlaimint agus lenar tugadh isteach an athuair córas toghcháin measctha. D’éirigh le Páirtí Phobal na Mongóile tromlach níos lú a bhuachan i Mór-Hural an Stáit 126 shuíochán. Tháinig méadú ar ionadaíocht na mban ó 17.3 % go 25.4 %. I measc na bpríomh-shaincheisteanna sna toghcháin bhí an t-éilliú, an geilleagar, an dífhostaíocht agus an boilsciú.
Tionóladh an 23ú Comhchoiste idir an tAontas agus an Mhongóil in Ulan Bator i mí Aibreáin 2025 chun an chomhpháirtíocht atá bunaithe ar luachanna comhroinnte amhail an daonlathas, cearta an duine, an smacht reachta agus urraim do phrionsabail Chairt na Náisiún Aontaithe a athdhearbhú Dhírigh an coiste ar an gcomhar san fhuinneamh in-athnuaite agus san aistriú glas a neartú, chomh maith le láimhdeachas trádála a mhéadú trí GSP+ an Aontais a ardú. Bhí malartú tuairimí ag an dá thaobh freisin maidir leis na bearta a leagtar amach sa treochlár don Mheabhrán Tuisceana maidir leis an gComhpháirtíocht Foraoise a chur chun feidhme go héifeachtach. Phléigh an dá pháirtí an dul chun cinn a rinneadh le cur chun feidhme chlár ilbhliantúil táscach na Mongóile 2021-2027.
Bhain ráitis na Parlaiminte i leith na Mongóile le saincheisteanna eacnamaíocha den chuid is mó, ach bhain siad freisin le riachtanais forbartha agus dhaonnúla na tíre chomh maith atá nasctha le dálaí adhaimsire. Rinne toscaireacht de chuid na Parlaiminte breathnóireacht ar thoghcháin pharlaiminteacha na Mongóile in 2016 agus ar thoghcháin uachtaránachta na Mongóile in 2017, agus thug sí dá haire go bhfuil daonlathas láidir á fhorbairt ag an tír. Mar sin féin, ní dhearna an Pharlaimint breathnóireacht ar thoghchán parlaiminteach mhí an Mheithimh 2020 mar gheall ar phaindéim COVID-19, ná ar thoghchán uachtaránachta mhí an Mheithimh 2021.
Tionóladh an 16ú Cruinniú Idirpharlaiminteach idir an tAontas agus an Mhongóil i mí Mheán Fómhair 2023 in Ulan Bator. Mhol an toscaireacht an Mhongóil as an daonlathas a spreagadh agus bhí teagmháil dhíreach aici le hionadaithe éagsúla ó shochaí na Mongóile. Áiríodh leis sin cruinnithe le mic léinn, le múinteoirí agus leis an Ollscoil Náisiúnta; údaráis Bhúdaíocha na Tibéide is airde sa tír; go leor eagraíochtaí neamhrialtasacha; agus tairbhithe tionscadal arna maoiniú ag an Aontas. Ag an 17ú Cruinniú Idirpharlaiminteach idir an tAontas agus an Mhongóil, a tionóladh i mí an Mhárta 2025 sa Bhruiséil, díríodh ar an gcaidreamh déthaobhach, ar shaincheisteanna geostraitéiseacha réigiúnacha, ar chearta an duine, ar an athrú aeráide, ar nascacht agus ar theagmhálacha duine le duine.
Jorge Soutullo / Niccolò Rinaldi