An Ríocht Aontaithe
Mínítear sa bhileog eolais seo an caidreamh atá ag teacht chun cinn idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe ó bhí Brexit ann, ina leagtar amach an creat dlíthiúil lena rialaítear an caidreamh sin. Cuirtear i láthair ann príomhfhorbairtí polaitiúla agus institiúideacha lena n-áirítear Cruinniú Mullaigh idir an Ríocht Aontaithe agus an tAontas Eorpach an 19 Bealtaine 2025, lenar bunaíodh comhpháirtíocht straitéiseach nua tar éis an ‘athshocraithe’ sa chaidreamh idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe tar éis olltoghchán 2024 na Ríochta Aontaithe, agus ról Pharlaimint na hEorpa agus Thionól Parlaiminteach Comhpháirtíochta AE-na Ríochta Aontaithe maidir le hidirphlé a chothú.
An bunús dlí
- An Conradh ar an Aontas Eorpach: Is é Airteagal 50 an príomhbhunús dlí faoinar chaibidligh an tAontas tarraingt siar na Ríochta Aontaithe. Leagtar amach ann an nós imeachta do Bhallstát chun an tAontas Eorpach a fhágáil agus chun comhaontú um tharraingt siar a chaibidliú agus a thabhairt i gcrích.
- Leis an gComhaontú um Tharraingt Siar, a tháinig i bhfeidhm an 31 Eanáir 2020, rialaítear téarmaí tharraingt siar na Ríochta Aontaithe. Déanann an Comhchoiste maoirseacht air, a bhfuil an tAontas agus an Ríocht Aontaithe ina gcomhchathaoirligh air, agus cumhdaítear leis cearta na saoránach, forálacha deighilte, an idirthréimhse, forálacha airgeadais agus an creat rialachais. Áirítear sa Chomhaontú um Tharraingt Siar an Prótacal maidir le hÉirinn/Tuaisceart Éireann lena mbunaítear na socruithe dlíthiúla atá ceaptha teorainn chrua ar oileán na hÉireann a sheachaint agus sláine mhargadh aonair an Aontais a chosaint ag an am céanna, chomh maith leis na prótacail a bhaineann leis an gCipir agus le Giobráltar. Trí Chinneadh (AE) 2020/135 ón gComhairle a ghlacadh, thug Comhairle an Aontais Eorpaigh an Comhaontú um Tharraingt Siar i gcrích thar ceann an Aontais agus thug sí an bonn institiúideach dá chur chun feidhme.
- Le Creat Windsor, a glacadh trí Chinneadh 1/2023 ón gComhchoiste, leagtar amach socruithe atá ceangailteach ó thaobh dlí de chun an Prótacal maidir le hÉirinn/Tuaisceart Éireann a chur chun feidhme. Déantar coigeartú leis ar an gcaoi a gcuirtear an Prótacal chun feidhme agus cuimsítear leis sraith réiteach comhpháirteach chun aghaidh a thabhairt ar na dúshláin atá roimh shaoránaigh agus gnólachtaí i dTuaisceart Éireann agus, ag an am céanna, fanann sé laistigh de chreat dlíthiúil an Chomhaontaithe um Tharraingt Siar agus caomhnaíonn sé sláine mhargaí inmheánacha an Aontais agus na Ríochta Aontaithe.
- Leis an gComhaontú Trádála agus Comhair, a tugadh i gcrích ar leithligh ón gComhaontú um Tharraingt Siar, rialaítear an caidreamh níos leithne tar éis Brexit idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe ón 1 Eanáir 2021 ar aghaidh. Leagtar amach ann forálacha mionsonraithe maidir le trádáil earraí agus seirbhísí, tráchtáil dhigiteach, iompar, fuinneamh, iascach, comhar i bhforfheidhmiú an dlí, agus réimsí eile. Áirítear leis freisin sásraí chun cothroime iomaíochta a áirithiú agus tugtar isteach struchtúir rialachais, lena n-áirítear an Chomhairle Chomhpháirtíochta idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe, chun maoirseacht a dhéanamh ar chomhar agus ar réiteach díospóidí agus iad a éascú. Le hAirteagal 11 soláthraítear an bunús chun Tionól Parlaiminteach Comhpháirtíochta AE-na Ríochta Aontaithe a bhunú. D’fhormheas Comhairle an Aontais Eorpaigh a tabhairt i gcrích thar ceann an Aontais i gCinneadh (AE) 2021/689 ón gComhairle, ina leagtar amach socruithe maidir le rannpháirtíocht an Aontais i gcomhlachtaí rialachais an Chomhaontaithe Trádála agus Comhair, lena n-áirítear an Chomhairle Comhpháirtíochta.
Comhthéacs an chaidrimh idir an tAontas Eorpach agus an Ríocht Aontaithe
Chuaigh an Ríocht Aontaithe isteach sa Chomhphobal Eacnamaíochta Eorpach – a ndearnadh an tAontas Eorpach (AE) de níos déanaí – sa bhliain 1973. Ar feadh na mblianta, chothaigh sé caidreamh casta ach suntasach leis an mbloc mar cheann dá chomhaltaí. Mar sin féin, i mí an Mheithimh 2016, reáchtáil an Ríocht Aontaithe reifreann ar a ballraíocht san Aontas. Vótáil tromlach beag vótálaithe, 51.9 %, i bhfabhar imeachta. Chuir sé seo tús le próiseas polaitiúil fada agus conspóideach go minic ar a tugadh ‘Brexit’. D’fhág an Ríocht Aontaithe an tAontas go foirmiúil an 31 Eanáir 2020.
Cuspóirí an chomhair idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe
Is é is cuspóir don chomhar idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe tarraingt siar na Ríochta Aontaithe as an Aontas agus an caidreamh tar éis Brexit ina dhiaidh sin a rialú, mar a leagtar amach sa Chomhaontú um Tharraingt Siar agus sa Chomhaontú Trádála agus Comhair. Leis na comhaontuithe sin, cuirtear creat ar fáil le haghaidh comhair i réimsí leasa choitinn, leagtar amach na socruithe chun an Prótacal maidir le hÉirinn/Tuaisceart Éireann a chur chun feidhme, agus éascaítear idirphlé institiúideach trí chomhlachtaí rialachais amhail an Chomhairle Comhpháirtíochta agus Tionól Parlaiminteach Comhpháirtíochta AE-na Ríochta Aontaithe.
A bhfuil bainte amach
A. Forbairtí sa chaidreamh idir an tAontas Eorpach agus an Ríocht Aontaithe
In ainneoin na gcomhaontuithe foirmiúla, bhí teannas sa chaidreamh tar éis Brexit sna blianta tosaigh. B’údar mór achrainn cur chun feidhme an Phrótacail maidir le hÉirinn/Tuaisceart Éireann. Tháinig cor cinniúnach i mí Feabhra 2023 le comhaontú Chreat Windsor, a d’fhreagair do na dúshláin a tháinig chun cinn i gcur chun feidhme an Phrótacail. Chuidigh sé leis an gcaidreamh a chobhsú agus d’fhill sé ar idirphlé cuiditheach.
Sa bhliain 2024, thug olltoghchán na Ríochta Aontaithe rialtas Pháirtí an Lucht Oibre chun cumhachta, rud a chuir tús le treo straitéiseach nua i gcaidreamh na Ríochta Aontaithe leis an Aontas. Láraíodh bainistíocht an chaidrimh idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe laistigh d’Oifig Chomh-Aireachta na Ríochta Aontaithe, agus ceapadh Nick Thomas-Symonds mar Aire um Chaidreamh leis an Aontas. Cé gur chuir rialtas na Ríochta Aontaithe as an áireamh aon fhilleadh ar mhargadh aonair an Aontais, aontas custaim, nó saorghluaiseacht, leag sé béim ar a thiomantas i leith comhpháirtíocht straitéiseach fhadtéarmach a chothú leis an Aontas. Mar thoradh air sin, bhí an chéad chruinniú mullaigh idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe i Londain an 19 Bealtaine 2025, inar bunaíodh comhpháirtíocht straitéiseach nua. Glacadh trí dhoiciméad go hoifigiúil: Ráiteas Comhpháirteach ón gCruinniú Mullaigh idir an tAontas Eorpach agus an Ríocht Aontaithe, Comhthuiscint maidir le clár oibre athnuaite idir an tAontas Eorpach agus an Ríocht Aontaithe, agus Comhpháirtíocht Slándála agus Cosanta. Chomhaontaigh an dá pháirtí cruinniú mullaigh bliantúil a thionól freisin. Ag an gcruinniú mullaigh 2025, chomhaontaigh an tAontas agus an Ríocht Aontaithe oibriú i dtreo scéim taithí ‘chothromaithe’ don aos óg, comhlachas na Ríochta Aontaithe le clár Erasmus+, comhaontú sláintíochta agus fíteashláintíochta, agus comhaontú lena nasctar a gcórais trádála astaíochtaí.
Meastar go mbeidh an dara cruinniú mullaigh idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe ann in 2026 chun obair leantach a dhéanamh ar chruinniú mullaigh mhí na Bealtaine 2025, agus é mar aidhm aige an chaibidlíocht leanúnach maidir leis an scéim um thaithí na hóige, an comhaontú SPS agus an comhaontú CTA a thabhairt chun críche. Thug an tAontas agus an Ríocht Aontaithe cainteanna tosaigh i gcrích freisin maidir le rannpháirtíocht na Ríochta Aontaithe i margadh inmheánach leictreachais an Aontais.
I mí na Nollag 2025, fógraíodh go mbeadh an Ríocht Aontaithe comhlachaithe le Erasmus+ don bhliain acadúil 2027-28, agus go ndéanfaí tuilleadh rannpháirtíochta a chaibidliú. I measc na réimsí tosaíochta comhroinnte eile tá slándáil agus sábháilteacht mhuirí, comhar um fhorbairt, slándáil inmheánach agus comhar breithiúnach, tacaíocht airgeadais agus mhíleata don Úcráin, agus an imirce neamhrialta a chomhrac. Tá rannpháirtíocht fheabhsaithe maidir le slándáil agus comhar iltaobhach á spreagadh den chuid is mó ag brúnna geopolaitiúla, go háirithe cogadh foghach na Rúise i gcoinne na hÚcráine agus athruithe sa tírdhreach slándála níos leithne.
B. An Tionól Parlaiminteach Comhpháirtíochta idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe
Is comhlacht idirpharlaiminteach é an Tionól Parlaiminteach Comhpháirtíochta (TPC) idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe a bunaíodh faoin gComhaontú Trádála agus Comhair. Is é an TPC an comhlacht is dírí le haghaidh grinnscrúdú parlaiminteach ar an gcaidreamh idir AE agus an Ríocht Aontaithe. Fónann sé mar fhóram do pharlaiminteoirí chun tuairimí a mhalartú maidir leis an gcaidreamh idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe le hoifigigh shinsearacha de chuid an Aontais agus na Ríochta Aontaithe. Faigheann sé nuashonruithe freisin ón gComhairle Comhpháirtíochta, an príomhchomhlacht comhpháirteach idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe a dhéanann maoirseacht ar chur chun feidhme an Chomhaontaithe Trádála agus Comhair, agus eisíonn sé moltaí atá dírithe ar an gComhairle Comhpháirtíochta chun an comhar idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe a neartú. Tá 70 comhalta sa TPC: 35 ó Pharlaimint na Ríochta Aontaithe (Teach na dTeachtaí agus Teach na dTiarnaí) agus 35 Fheisire de Pharlaimint na hEorpa (ó Thoscaireacht na Parlaiminte chuig TPC). Tagann sé le chéile dhá uair sa bhliain, arna óstáil ar bhonn malartach ag Parlaimint na hEorpa i gceann dá gnátháiteanna oibre, agus ag Parlaimint na Ríochta Aontaithe.
Tháinig TPC le chéile seacht n-uaire, agus bhí an tionól is déanaí ar siúl an 16-17 Márta 2026 sa Bhruiséil. Phléigh na Parlaiminteoirí staid reatha na himeartha laistigh den Chomhairle Comhpháirtíochta, an tslándáil eacnamaíoch, gnéithe áitiúla agus réigiúnacha an chaidrimh, chomh maith leis an gcomhar slándála agus cosanta. Sa mholadh uaidh, ba dhíol sásaimh do TPC an dul chun cinn a rinneadh sa chaibidlíocht idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe agus d’iarr sé ar an dá pháirtí ionadaíocht ar TPC a áireamh i gcruinnithe mullaigh a bheidh ann amach anseo idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe. Meastar go mbeidh an chéad tionól eile ar siúl i Londain an 16-17 Samhain 2026.
Ról Pharlaimint na hEorpa
Déanann Parlaimint na hEorpa dlúthfhaireachán ar chur chun feidhme na gcomhaontuithe idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe. An 27 Samhain 2025, ghlac sí rún maidir le cur chun feidhme an Chomhaontaithe Trádála agus Comhair idir an tAontas Eorpach agus an Ríocht Aontaithe. Cuirtear i dtábhacht sa rún gur cheart don Aontas agus don Ríocht Aontaithe leas a bhaint as an móiminteam polaitiúil athnuaite tar éis chruinniú mullaigh 2025 chun comhpháirtíocht níos dlúithe agus níos struchtúrtha a thógáil, bunaithe ar chur chun feidhme iomlán an Chomhaontaithe um Tharraingt Siar, Chreat Windsor agus an Chomhaontaithe Trádála agus Comhair, agus béim ar leith á leagan ar shlándáil agus cosaint, éascú trádála, fuinneamh agus comhar rialála. Is é seo an dara meastóireacht ón bParlaimint ar chur chun feidhme an Chomhaontaithe Trádála agus Comhair ó tháinig sé i bhfeidhm i mí na Bealtaine 2021.
I mí Feabhra 2026, thaistil Uachtarán Pharlaimint na hEorpa, Roberta Metsola, go Londain agus spreag sí doimhniú na nasc idir an tAontas agus an Ríocht Aontaithe, go háirithe i réimsí na slándála agus na cosanta, na slándála eacnamaíche, na trádála, an chustaim, an taighde, na himirce agus an fhuinnimh.
Is é Aonad Eorpach Pharlaimint na hEorpa a ullmhaíonn an bhileog eolais seo: Méadú, Iarthar na hEorpa agus Comhar Thuaidh. Le haghaidh tuilleadh faisnéise faoi TPC, téigh chuig suíomh gréasáin Thoscaireacht Pharlaimint na hEorpa chuig Tionól Parlaiminteach Comhpháirtíochta AE-na Ríochta Aontaithe.
Clotilde Chantal Claudie Sebag