Zjednoczone Królestwo
W niniejszej nocie informacyjnej wyjaśniono, jak zmieniły się stosunki między Unią Europejską a Zjednoczonym Królestwem od czasu brexitu, oraz opisano ramy prawne regulujące te stosunki. Przedstawiono w niej kluczowe wydarzenia polityczne i instytucjonalne, w tym szczyt UE-Zjednoczone Królestwo z 19 maja 2025 r., na którym ustanowiono nowe partnerstwo strategiczne po „odnowieniu” stosunków między UE a Zjednoczonym Królestwem po wyborach parlamentarnych w 2024 r., a także rolę Parlamentu Europejskiego i Zgromadzenia Parlamentarnego Partnerstwa UE-Zjednoczone Królestwo we wspieraniu dialogu.
Podstawa prawna
- Traktat o Unii Europejskiej art. 50 jest główną podstawą prawną, na mocy której Unia Europejska negocjowała wystąpienie Zjednoczonego Królestwa. Określono w nim procedurę, której państwo członkowskie musi przestrzegać w celu wystąpienia z Unii Europejskiej oraz procedurę negocjowania i zawarcia umowy o wystąpieniu.
- Umowa o wystąpieniu, która weszła w życie 31 stycznia 2020 r., reguluje warunki wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z UE. Nadzór nad wykonaniem tej umowy sprawuje Wspólny Komitet, któremu współprzewodniczą UE i Zjednoczone Królestwo, i który odpowiada za kwestie związane prawami obywateli, postanowienia dotyczące wystąpienia, okres przejściowy, ustalenia finansowe i ramy zarządzania. Umowa o wystąpieniu obejmuje Protokół w sprawie Irlandii/Irlandii Północnej, który zawiera postanowienia prawne mające na celu uniknięcie twardej granicy na wyspie Irlandii przy jednoczesnej ochronie integralności jednolitego rynku UE, a także protokoły w sprawie Cypru i Gibraltaru. Przyjmując decyzję (UE) 2020/135, Rada Unii Europejskiej zawarła w imieniu UE umowę o wystąpieniu i zapewniła instytucjonalne podstawy jej wdrożenia.
- Ramy windsorskie, przyjęte decyzją Wspólnego Komitetu nr 1/2023, zawierają prawnie wiążące ustalenia dotyczące wdrożenia Protokołu w sprawie Irlandii/Irlandii Północnej. W ramach tych dostosowano sposób wdrażania protokołu i określono zestaw wspólnych środków służących rozwiązywaniu trudności napotykanych przez obywateli i przedsiębiorstwa w Irlandii Północnej, przy jednoczesnym zachowaniu ram prawnych umowy o wystąpieniu i zachowaniu integralności rynków wewnętrznych UE i Zjednoczonego Królestwa.
- Umowa o handlu i współpracy, zawarta oddzielnie od umowy o wystąpieniu, reguluje szersze stosunki między UE a Zjednoczonym Królestwem po brexicie od dnia 1 stycznia 2021 r. Zawiera szczegółowe przepisy dotyczące m.in. handlu towarami i usługami, handlu elektronicznego, transportu, energetyki, rybołówstwa i współpracy organów ścigania. Obejmuje również mechanizmy gwarantujące równe warunki działania i ustanawia struktury zarządzania, w tym Radę Partnerstwa UE–Zjednoczone Królestwo, które mają nadzorować i ułatwiać współpracę i rozstrzyganie sporów. Art. 11 stanowi podstawę ustanowienia Zgromadzenia Parlamentarnego Partnerstwa UE-Zjednoczone Królestwo. Rada UE zatwierdziła jej zawarcie w imieniu UE w decyzji Rady (UE) 2021/689, w której określono warunki uczestnictwa UE w organach zarządzających umowy o handlu i współpracy, w tym w Radzie Partnerstwa.
Kontekst stosunków między UE a Zjednoczonym Królestwem
Zjednoczone Królestwo przystąpiło do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej – która miała później stać się Unią Europejską (UE) – w 1973 r. Przez dziesięciolecia jako jeden z członków tej organizacji utrzymywało z nią skomplikowane, lecz bliskie stosunki. W czerwcu 2016 r. przeprowadziło jednak referendum w sprawie członkostwa w UE. Nieznaczna większość głosujących – 51,9 % – zagłosowała za wystąpieniem z Unii. Był to początek długotrwałego i burzliwego procesu politycznego, znanego jako „brexit”. Zjednoczone Królestwo oficjalnie opuściło Unię 31 stycznia 2020 r.
Cele współpracy między UE a Zjednoczonym Królestwem
Celem współpracy między UE a Zjednoczonym Królestwem jest uregulowanie wystąpienia Zjednoczonego Królestwa z UE oraz stosunków po brexicie, jak przewidziano w umowie o wystąpieniu i umowie o handlu i współpracy. Umowy te stanowią ramy współpracy w obszarach będących przedmiotem wspólnego zainteresowania, określają ustalenia dotyczące wdrażania Protokołu w sprawie Irlandii/Irlandii Północnej oraz ułatwiają dialog instytucjonalny za pośrednictwem organów zarządzających, takich jak Rada Partnerstwa i Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa UE-Zjednoczone Królestwo.
Osiągnięcia
A. Rozwój stosunków między UE a Zjednoczonym Królestwem
W pierwszych latach po brexicie pomimo oficjalnych umów stosunki były napięte. Istotnym źródłem tarć było wdrożenie Protokołu w sprawie Irlandii / Irlandii Północnej. Porozumienie w sprawie ram windsorskich osiągnięte w lutym 2023 r. było punktem zwrotnym i pozwoliło rozwiązać problemy, które pojawiły się podczas wdrażania protokołu. Porozumienie to pomogło ustabilizować stosunki i przywróciło konstruktywny dialog.
W 2024 r. w wyniku wyborów do Izby Gmin w Zjednoczonym Królestwie władzę objął rząd Partii Pracy, który wyznaczył nowy strategiczny kierunek w stosunkach Zjednoczonego Królestwa z UE. Zarządzanie stosunkami między UE a Zjednoczonym Królestwem zostało scentralizowane w Kancelarii Rządu Zjednoczonego Królestwa, a Nick Thomas-Symonds został mianowany ministrem ds. stosunków z UE. Rząd Zjednoczonego Królestwa, mimo że wykluczył ponowny udział w jednolitym rynku, unii celnej czy swobodnym przepływie towarów i osób, zobowiązał się do długotrwałego strategicznego partnerstwa z UE. Doprowadziło to do pierwszego szczytu UE-Zjednoczone Królestwo w Londynie 19 maja 2025 r., na którym ustanowiono nowe partnerstwo strategiczne. Oficjalnie przyjęto trzy dokumenty: wspólne oświadczenie ze szczytu UE-Zjednoczone Królestwo, wspólne porozumienie w sprawie odnowionego programu UE–Zjednoczone Królestwo oraz partnerstwo w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony. Obie strony postanowiły również organizować doroczny szczyt. Na szczycie w 2025 r. UE i Wielka Brytania zobowiązały się do działania na rzecz „zrównoważonego” programu zdobywania doświadczeń przez młodzież, uczestnictwa Zjednoczonego Królestwa w programie Erasmus+, porozumienia sanitarnego i fitosanitarnego oraz porozumienia w sprawie powiązania swoich systemów handlu uprawnieniami do emisji.
Kolejny drugi szczyt UE-Zjednoczone Królestwo po szczycie z maja 2025 r. zaplanowano na 2026 r. i będzie miał on na celu zakończenie trwających negocjacji w sprawie programu zdobywania doświadczeń przez młodzież, porozumienia w sprawie stosowania środków sanitarnych i fitosanitarnych i porozumienia w sprawie powiązania swoich systemów handlu uprawnieniami do emisji. UE i Zjednoczone Królestwo zakończyły również wstępne rozmowy w sprawie udziału Zjednoczonego Królestwa w unijnym wewnętrznym rynku energii elektrycznej.
W grudniu 2025 r. ogłoszono, że Zjednoczone Królestwo przystąpi do programu Erasmus+ na rok akademicki 2027–2028, zaś dalsze uczestnictwo będzie przedmiotem negocjacji. Inne wspólne obszary priorytetowe obejmują bezpieczeństwo morskie i ochronę na morzu, współpracę na rzecz rozwoju, bezpieczeństwo wewnętrzne i współpracę sądową, wsparcie finansowe i wojskowe dla Ukrainy oraz zwalczanie nielegalnej migracji. To zwiększone zaangażowanie na rzecz bezpieczeństwa i współpracy wielostronnej wynika w dużej mierze z presji geopolitycznej, w szczególności z rosyjskiej wojny napastniczej przeciwko Ukrainie i zmian w szerszym krajobrazie bezpieczeństwa.
B. Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa UE–Zjednoczone Królestwo
Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa UE-Zjednoczone Królestwo jest organem międzyparlamentarnym ustanowionym w 2021 r. na mocy umowy o handlu i współpracy. Zgromadzenie to jest najbardziej bezpośrednim organem kontroli parlamentarnej stosunków między UE a Zjednoczonym Królestwem. Służy ono parlamentarzystom jako forum wymiany poglądów na temat stosunków między UE a Zjednoczonym Królestwem i angażuje urzędników wyższego szczebla z obu stron. Ponadto Zgromadzenie otrzymuje aktualne informacje od Rady Partnerstwa – głównego wspólnego organu UE i Zjednoczonego Królestwa nadzorującego wdrażanie umowy o handlu i współpracy – i przedstawia jej zalecenia dotyczące zacieśniania współpracy między UE a Zjednoczonym Królestwem. Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa składa się z 70 członków. 35 posłów do parlamentu Zjednoczonego Królestwa (Izba Gmin i Izba Lordów) oraz 35 posłów do Parlamentu Europejskiego (z Delegacji Parlamentu do Zgromadzenia Parlamentarnego Partnerstwa). Zgromadzenie zbiera się dwa razy do roku, na przemian w jednym ze zwykłych miejsc pracy Parlamentu Europejskiego i w parlamencie Zjednoczonego Królestwa.
Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa zebrało się siedem razy, a ostatnie zgromadzenie odbyło się 16–17 marca 2026 r. w Brukseli. Parlamentarzyści omówili obecną sytuację w Radzie Partnerstwa, bezpieczeństwo gospodarcze, lokalny i regionalny wymiar stosunków oraz współpracę w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony. W swoim zaleceniu Zgromadzenie Parlamentarne Partnerstwa z zadowoleniem przyjęło postępy poczynione w negocjacjach między UE a Zjednoczonym Królestwem i wezwało obie strony do zapewnienia reprezentacji Zgromadzenia na przyszłych szczytach UE-Zjednoczone Królestwo. Następne posiedzenie Zgromadzenia ma się odbyć w Londynie 16–17 listopada 2026 r.
Rola Parlamentu Europejskiego
Parlament Europejski ściśle monitoruje wdrażanie umów zawartych między Unią Europejską a Zjednoczonym Królestwem. 27 listopada 2025 r. przyjął rezolucję w sprawie wdrażania umowy o handlu i współpracy między UE a Zjednoczonym Królestwem. W rezolucji podkreślono, że UE i Zjednoczone Królestwo powinny wykorzystać nową dynamikę polityczną po szczycie w 2025 r., aby zbudować bliższe, bardziej ustrukturyzowane partnerstwo, oparte na pełnym wdrożeniu umowy o wystąpieniu, ram windsorskich i umowy o handlu i współpracy, ze szczególnym uwzględnieniem bezpieczeństwa i obrony, ułatwień w handlu, energii i współpracy regulacyjnej. Rezolucja ta jest drugą oceną Parlamentu dotyczącą wdrażania umowy o handlu i współpracy od czasu jej wejścia w życie w maju 2021 r.
W lutym 2026 r. przewodnicząca Parlamentu Europejskiego Roberta Metsola udała się do Londynu, gdzie zachęcała do pogłębienia więzi między UE a Zjednoczonym Królestwem, w szczególności w dziedzinie bezpieczeństwa i obrony, bezpieczeństwa gospodarczego, handlu, ceł, badań naukowych, migracji i energii.
Notę tematyczną przygotował Dział Parlamentu Europejskiego ds. Europy: Rozszerzenie, Europa Zachodnia i Współpraca w ramach Wymiaru Północnego. Więcej informacji na temat Zgromadzenia Parlamentarnego Partnerstwa można znaleźć na stronie internetowej Delegacji Parlamentu Europejskiego do Zgromadzenia Parlamentarnego Partnerstwa UE–Zjednoczone Królestwo.
Clotilde Chantal Claudie Sebag