Centraal-Azië

Centraal-Azië verbindt het enorme Aziatische continent met Europa. De EU erkent het strategisch belang van deze regio voor handels- en energieroutes en natuurlijke hulpbronnen zoals gas, olie en mineralen (met name goud, uranium en alle soorten zeldzame aardmetalen). In 2019 heeft de EU haar strategie voor Centraal-Azië geactualiseerd. Daarbij stonden weerbaarheid (op gebieden zoals mensenrechten, grensbeveiliging en milieu), welvaart (met een sterke nadruk op connectiviteit) en regionale samenwerking centraal.
De allereerste top EU-Centraal-Azië, die plaatsvond in april 2025, was een mijlpaal en een gelegenheid om de betrekkingen tussen de regio’s op te waarderen tot een strategische partnerschap, de handel te verdiepen en de nadruk te leggen op economische samenwerking op energiegebied, investeringen, hoogwaardige connectiviteit, digitalisering, duurzame ontwikkeling en samenwerking op het gebied van veiligheid (onder meer hybride dreigingen). Via de Global Gateway-strategie wordt een investeringspakket van 12 miljard EUR gepland om de handelsroutes te verbeteren. Dit biedt een belangrijke kans voor de EU om blijk te geven van haar geopolitieke belangstelling bij het versterken van de bilaterale betrokkenheid en regionale samenwerking met Centraal-Azië en om minder afhankelijk te worden van China en Rusland in de context van mondiale geopolitieke veranderingen. De top was ook gericht op klimaatactie, mensenrechten en strategische hulpbronnen (onder meer kritieke grondstoffen).
In het licht van de situatie in Afghanistan is Centraal-Azië van cruciaal belang geworden voor de veiligheid en de stabiliteit. De rellen van januari 2022 in Kazachstan, die stopten toen de Organisatie van het Verdrag inzake collectieve veiligheid troepen stuurde onder leiding van Rusland, en de huidige grensconflicten tussen Centraal-Aziatische landen wijzen op het risico van instabiliteit in deze regio, die onder invloed staat van Moskou. Deze invloed in Centraal-Azië neemt echter af als gevolg van de Russische invasie van Oekraïne en de concentratie van troepen aan het front. Door deze verschuiving is er de mogelijkheid ontstaan voor Centraal-Aziatische landen om op te treden als onafhankelijkere regionale actoren, en zijn er nieuwe wegen geopend voor partnerschap en samenwerking met de EU op het gebied van energie, grondstoffen en connectiviteit. Rusland blijft echter een belangrijke verstrekker van veiligheid in de regio, met militaire voorzieningen in drie van de vijf Centraal-Aziatische landen, en het controleert twee derde van de wapeninvoer en steunt de regeringen in de regio.
Wat handel en investeringen betreft, neemt de invloed toe van China, met zijn “Belt and Road”-initiatief. Als reactie op het initiatief heeft de EU haar betrokkenheid en investeringen in de regio vergroot met de Global Gateway van de EU. Rekening houdend met de bijdragen van de individuele lidstaten, is de EU de grootste donor in Centraal-Azië geworden met een toewijzing van meer dan 550 miljoen EUR aan het regionaal meerjarig indicatief programma 2021-2027 voor Centraal-Azië. De EU en Centraal-Azië hebben via de Global Gateway van de EU belangrijke stappen gezet voor de ontwikkeling van de trans-Kaspische vervoerscorridor, die erop is gericht een multimodale, moderne en concurrerende route tussen Europa en Centraal-Azië tot stand te brengen.
Het Parlement blijft het belang benadrukken van de eerbiediging van de mensenrechten, behoorlijk bestuur en maatschappelijke ontwikkeling, onderstreept de rol van parlementaire diplomatie en ondersteunt de democratie en de rechtsstaat krachtig.

Rechtsgrondslag

• Titel V van het Verdrag betreffende de Europese Unie: “extern optreden”
• de artikelen 206 en 207 (handel) en 216 tot en met 219 (internationale overeenkomsten) van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie,
• partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomsten (PSO’s) (bilaterale betrekkingen), met uitzondering van Turkmenistan, waarmee een interim-handelsovereenkomst is gesloten. De nieuwe versterkte partnerschaps- en samenwerkingsovereenkomst (versterkte PSO) met Kazachstan is op 1 maart 2020 volledig in werking getreden. De versterkte PSO met Kirgizië is in juli 2019 geparafeerd en de onderhandelingen met Oezbekistan zijn lopende. Ook Tadzjikistan heeft belangstelling getoond voor een versterkte PSO.

De Centraal-Aziatische landen en betrekkingen EU-Centraal-Azië

Jarenlang waren de onderlinge betrekkingen tussen de Centraal-Aziatische landen doorgaans slecht, als gevolg van geschillen over grenzen en hulpbronnen. Na de machtswisseling in Oezbekistan in 2016 is de situatie echter snel veranderd, waardoor nieuwe mogelijkheden voor regionale samenwerking zijn ontstaan.

Regelmatige topontmoetingen van Centraal-Aziatische leiders zijn de hoeksteen van regionale diplomatie. De eerste top van Centraal-Aziatische leiders over regionale samenwerking vond plaats in Astana in maart 2018. Tijdens de zesde raadplegingsbijeenkomst van Aziatische staatshoofden in augustus 2014 in Astana, hechtten de leiders hun goedkeuring aan een routekaart voor regionale samenwerking tot 2027 en voerden ze de strategie voor Centraal-Azië — 2040 in. Deze initiatieven hebben tot doel intergouvernementele coördinatie te bevorderen, de regionale identiteit te versterken en economische integratie te stimuleren. Hernieuwbare energiebronnen zijn eveneens aandachtspunten gezien het enorme potentieel voor regionale samenwerking en investeringen. De regionale economie wordt momenteel geconfronteerd met onzekerheid als gevolg van de Russische invasie van Oekraïne, de wereldwijde inflatie en de stijgende grondstoffenprijzen.

Alle Centraal-Aziatische landen voeren een multivectorieel buitenlands beleid, waarbij ze een evenwicht nastreven tussen hun betrekkingen met Rusland, China, de EU en de VS in het bijzonder. Ook de betrekkingen met Turkije en Iran zijn van belang. Turkmenistan is grotendeels afgesloten van de buitenwereld, en zijn status van “permanente neutraliteit” wordt zelfs door de VN erkend. Na de overname door de Taliban in augustus 2021 is de situatie in Afghanistan niet alleen een mondiaal probleem geworden, maar ook de belangrijkste zorg van de Centraal-Aziatische regeringen. De gehele Centraal-Aziatische regio is een cruciaal gebied geworden voor de beheersing van religieus extremisme, terroristische netwerken en drugshandel binnen zijn grenzen. Als gevolg van de humanitaire crisis in Afghanistan is Centraal-Azië een bestemming geworden voor grote aantallen Afghaanse vluchtelingen, die dus eventueel extra EU-steun kunnen ontvangen, met bilaterale en regionale programma’s in het kader van het indicatieve meerjarenprogramma 2021-2027 van de EU.

De omvang van de betrekkingen van de EU hangt samen met de bereidheid van de afzonderlijke Centraal-Aziatische landen om hervormingen door te voeren en de democratie, de mensenrechten, de rechtsstaat en de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht te versterken. De landen moeten ook bereid zijn tot het moderniseren en diversifiëren van hun economieën, onder meer door het ondersteunen van de particuliere sector en kleine en middelgrote ondernemingen. De Raad heeft de EU-strategie voor Centraal-Azië goedgekeurd in juni 2019. Om de bilaterale banden verder te verdiepen, heeft de EU onderhandelingen gevoerd met Centraal-Aziatische landen over versterkte PSO’s. Sinds begin 2025 zijn deze overeenkomsten met Kazachstan, Kirgizië en Oezbekistan ondertekend of bijna voltooid, terwijl onderhandelingen met Tadzjikistan zijn afgerond.

In november 2022 vond in Samarkand (Oezbekistan) een internationale conferentie van de EU en Centraal-Azië plaats over connectiviteit (Global Gateway). Het belang van een regionale aanpak en regionale samenwerking wordt ook benadrukt tijdens de ministeriële bijeenkomsten van de EU en Centraal-Azië. De 19e ministeriële bijeenkomst van de EU en Centraal-Azië vond plaats in oktober 2023. De EU en Centraal-Azië hebben een gezamenlijke routekaart voor de intensivering van de betrekkingen aangenomen met daarin gebieden en actiepunten om de betrekkingen door middel van dialoog en praktische samenwerking te versterken. In deze routekaart wordt de klemtoon gelegd op het versterken van connectiviteit, met name via handel, investeringen en infrastructuurprojecten, wat overeenstemt met het Global Gateway-initiatief van de EU.

In 2023 bedroeg de handel in goederen tussen de EU en Centraal-Azië 52,8 miljard EUR, met een handelsoverschot van 12,4 miljard EUR ten gunste van Centraal-Azië. Centraal-Azië levert de EU voornamelijk grondstoffen zoals ruwe aardolie, natuurlijk gas, metalen en katoen. Op zijn beurt exporteert de EU hoofdzakelijk machines, vervoermiddelen en industrieproducten, wat samen goed is voor meer dan de helft van alle export naar de regio. De allereerste top EU-Centraal-Azië vond plaats in april 2025 in Samarkand. In een veranderend mondiaal en regionaal geopolitiek landschap bevestigden de leiders van de EU en Centraal-Azië dat ze nauwer willen samenwerken en besloten ze de betrekkingen tussen hun beide regio's op te waarderen tot een strategisch partnerschap.

De activiteiten van het Parlement met betrekking tot Centraal-Azië worden voornamelijk uitgevoerd door de Commissie buitenlandse zaken (AFET), de Commissie internationale handel (INTA), de Commissie veiligheid en defensie (SEDE), de Subcommissie mensenrechten (DROI) en de Delegatie voor de betrekkingen met Centraal-Azië (DCAS), alsook via de parlementaire samenwerkingscommissies (PSC’s) en de Delegatie voor de betrekkingen met Afghanistan (D-AF). Het Parlement houdt toezicht op de uitvoering van de overeenkomsten en richt zich op mensenrechtenkwesties, de politieke situatie, economische en ontwikkelingssamenwerking en verkiezingsprocedures.

Na de Russische invasie van Oekraïne in februari 2022 en het besluit van de EU om Rusland een aantal sanctiepakketten op te leggen, werden sommige Centraal-Aziatische landen, met name Kazachstan, Kirgizië en Oezbekistan, mogelijke hubs voor het omzeilen van sancties, zoals in resoluties van het Parlement aan de kaak werd gesteld.

Het Parlement heeft in januari 2024 een resolutie aangenomen over de EU-strategie voor Centraal-Azië, waarin het zijn alomvattende aanpak ten aanzien van de regio bijwerkt en zich ingenomen verklaart met de plannen voor de eerste top EU-Centraal-Azië, die in april 2025 plaatsvond. In de resolutie wordt ook de gezamenlijke routekaart voor de intensivering van de betrekkingen tussen de EU en Centraal-Azië van oktober 2023 goedgekeurd, die dient als strategische blauwdruk om de dialoog en samenwerking op specifieke gebieden te bevorderen.

A. Kazachstan

Het Parlement heeft in december 2017 zijn goedkeuring gehecht aan de versterkte PSO met Kazachstan, waarbij het het belang heeft benadrukt van het “meer-voor-meer”-beginsel voor het stimuleren van politieke en sociaal-economische hervormingen. De versterkte PSO van de EU met Kazachstan is in maart 2020 van kracht geworden.

Voormalig president Nursultan Nazarbajev heeft in maart 2019 ontslag genomen na drie decennia aan de macht, maar als “hoogste leider” en “vader van de natie” bleef hij tot 2022 aanzienlijke invloed en formele bevoegdheden uitoefenen.

In 2020 sloot Kazachstan zich aan bij het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten van de VN, een multilateraal verdrag dat is opgenomen in het Internationaal Statuut van de Rechten van de Mens. In januari 2021 heeft Kazachstan de doodstraf afgeschaft na ratificatie van het Tweede Facultatief Protocol van de VN bij het Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten. De Europese Dienst voor extern optreden prees deze stap.

Na het uitbreken van protesten na een stijging van de prijzen voor vloeibaar gas in januari 2022 werd geweld uitgelokt door onbekende, goed opgeleide en georganiseerde gewapende personen. President Tokajev riep de noodtoestand uit. Als reactie op het verzoek van president Tokajev heeft de Organisatie van het Verdrag inzake collectieve veiligheid, een militaire alliantie onder leiding van Rusland, ermee ingestemd soldaten (“vredeshandhavers”) uit Rusland, Belarus, Tadzjikistan, Armenië en Kirgizië naar Kazachstan te sturen.

President Tokajev heeft de crisis gebruikt om de vorige regering de schuld te geven, zijn macht te consolideren en een einde te maken aan de machtsdeling die hem was opgedrongen door Nazarbajev. Tokajev trad in functie als voorzitter van de Veiligheidsraad en benoemde een nieuwe premier. Belangrijke leden van de familie van Nazarbajev verloren hun invloedrijke positie. In september 2022 doopte het parlement van Kazachstan de hoofdstad van het land om van Nur-Sultan tot Astana, de meest recente in een reeks ingrepen om het land te distantiëren van de eerste president van deze voormalige Sovjetrepubliek, Nursultan Nazarbajev.

In juni 2022 hield Kazachstan een grondwettelijk referendum waarbij het bestaande institutionele machtsevenwicht ingrijpend werd gewijzigd, onder meer door de macht van de president te beperken en de rol van het parlement te versterken. Met deze hervormingen werd getracht de al lang bestaande zorgen over de machtsconcentratie in het presidentschap aan te pakken en een evenwichtiger politiek systeem te bevorderen.

De economische prognose van Kazachstan voor 2025 blijft voorzichtig optimistisch, met een verwachte bbp-groei van ongeveer 4 %. Er blijven echter onzekerheden bestaan, met name wat betreft olieproductie en mondiale economische omstandigheden. Het land blijft werken aan het doel om tegen 2050 een van de 30 meest ontwikkelde landen ter wereld te worden, zoals beschreven in de Kazachstan-strategie voor 2050. Kazachstan blijft ook streven naar liberalisering en aanpassing aan een sociaal gerichte economie. De begroting van het land voor 2025 tot 2027 blijft sterk sociaal gericht, met aanzienlijke investeringen in onderwijs-, gezondheids- en sociale programma’s. Daarbij heeft de overheid de strijd tegen corruptie opgeschroefd.

De EU is Kazachstans belangrijkste handelspartner en de grootste buitenlandse investeerder. In 2024 bedroeg de uitvoer van Kazachstan naar de EU 33,5 miljard EUR, terwijl de import uit de EU naar Kazachstan 11,5 miljard EUR bereikte. In het algemeen kende het goederenverkeer een stijging van 6 % ten opzichte van 2023.

In maart 2023 heeft Kazachstan vervroegde parlementsverkiezingen gehouden, waarbij een gemengd kiesstelsel werd ingevoerd en 70 % van de zetels op evenredige basis en 30 % op meerderheidsbasis werd toegewezen. De verkiezingen eindigden met een meerderheid van de stemmen (53,9 %) voor de partij Amanat (voormalig Nur-Otan), die bijgevolg 64 van de 98 zetels in de Mazhilis (Lagerhuis) verkreeg.

In oktober 2024 hebben de EU en Kazachstan hun 21e Samenwerkingsraad gehouden, waarin de focus lag op het versterken van vervoersverbindingen, vooral de trans-Kaspische vervoerscorridor. Beide partijen erkenden de vooruitgang bij de horizontale luchtvaartovereenkomst en hun samenwerking op het gebied van kritieke grondstoffen. Ze bespraken ook de komende visumversoepelings- en overnameovereenkomsten. De EU prees Kazachstan voor haar bijdragen aan energiezekerheid, haar verbintenis om in 2060 koolstofneutraliteit te bereiken, alsook haar deelname aan de mondiale methaanpact.

Het Parlement heeft geen verkiezingswaarnemers naar Kazachstan gestuurd sinds 2005. Het Bureau voor Democratische Instellingen en Mensenrechten van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE/ODIHR) heeft verkiezingswaarnemers naar Kazachstan gestuurd. Het OVSE/ODIHR heeft een verkiezingswaarnemingsmissie gestuurd naar de vervroegde parlementsverkiezingen in maart 2023 als reactie op de bezorgdheid over het gebrek aan reële oppositie tegen de partij Amanat (voorheen Nur-Otan) en omdat Kazachstan de aanbevelingen inzake fundamentele vrijheden, onpartijdigheid van de verkiezingsadministratie en kiesgerechtigheid niet naleeft.

Het Parlement onderstreepte dat de fundamentele vrijheden moeten worden gewaarborgd, de willekeurige detentie van mensenrechtenactivisten en leden van politieke oppositiegroepen moet worden beëindigd en de eerbiediging van de rechten van de lhbtiqa+-gemeenschap en de veiligheid van Kazachen en andere etnische minderheden moeten worden gewaarborgd. Bovendien drong het Parlement aan op mogelijke individuele sancties tegen Kazachse functionarissen die direct verantwoordelijk zijn voor mensenrechtenschendingen.

Het Parlement nam in januari 2022 een resolutie aan over de protesten en het geweld in Kazachstan, waarin het opnieuw zijn bezorgdheid uitsprak over mensenrechtenschendingen na het uitbreken van protesten in het land, waaronder het wijdverbreide gebruik van foltering en gebrek aan achting voor de democratie.

De Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Kazachstan is verantwoordelijk voor het beheer van de betrekkingen tussen de twee parlementen. In oktober en november 2024 vond de 21e bijeenkomst van die commissie plaats. De focus lag op het versterken van politieke en economische betrekkingen en het omzeilen van sancties, alsook op de trans-Kaspische vervoerscorridor, samenwerking op het gebied van energie, en klimaatverandering. Het Parlement benadrukte het belang van politieke diversiteit en mediavrijheid in Kazachstan en werkte samen met mensenrechtenverdedigers en -activisten.

B. Kirgizië

De huidige PSO tussen de EU en Kirgizië van 2019 zal worden vervangen door de versterkte PSO die in juni 2024 werd ondertekend maar nog niet is geratificeerd. De versterkte PSO heeft betrekking op een brede waaier aan gebieden, waaronder politieke dialoog, handel en investeringen, duurzame ontwikkeling, onderzoek en innovatie, onderwijs, milieu en klimaatverandering, alsook de rechtsstaat, mensenrechten en het maatschappelijk middenveld. Met de versterkte PSO wordt ook samenwerking op het gebied van buitenlands- en veiligheidsbeleid mogelijk gemaakt, onder meer op het gebied van conflictpreventie, crisisbeheersing en regionale stabiliteit.

De EU is een van de belangrijkste sponsoren van duurzame ontwikkeling en hervormingen in Kirgizië. Het indicatieve meerjarenprogramma 2021-2027 is een reactie op de nationale ontwikkelingsstrategie van Kirgizië voor 2040, die een routekaart voor de lange termijn bevat om een sterk, zelfvoorzienend en welvarend land te worden.

In de huidige partnerschap tussen de EU en Kirgizië wordt de focus gelegd op klimaatbestendigheid, energie-infrastructuur en ondersteuning van jongeren. Een van de belangrijkste initiatieven is het Kirgizische programma voor veerkrachtige watervoorraden, dat een lening van 42 miljoen EUR van de Europese Bank voor Wederopbouw en Ontwikkeling combineert met een subsidie van 15 miljoen EUR van de EU om het waterbeheer te bevorderen. De EU heeft ook een initiatief van 5 miljoen EUR goedgekeurd dat is gericht op jongeren, gendergelijkheid en mensenrechten. Bovendien blijft de EU jaarlijks meer dan 300 studiebeurzen aanbieden aan Kirgizische studenten, overeenkomstig de Global Gateway-strategie van de EU voor duurzame ontwikkeling.

Het OVSE/ODIHR houdt regelmatig toezicht op de parlementsverkiezingen en de presidentsverkiezingen. In Kirgizië vonden in oktober 2020 parlementsverkiezingen plaats, die vervolgens ongeldig werden verklaard na massaprotesten tegen onregelmatigheden en het kopen van stemmen. De president van Kirgizië, Sooronbay Jeenbekov, is in oktober 2020 afgetreden en het land heeft in januari 2021 presidentsverkiezingen gehouden, waarna Sadyr Zjaparov aantrad als zesde president van Kirgizië. De EU nam nota van de lage opkomst van kiezers, het ontbreken van een gelijk speelveld voor kandidaten, schendingen met betrekking tot campagneprocedures en misbruik van administratieve middelen, zoals gemeld door de OVSE/ODIHR.

In een in april 2021 gehouden referendum keurden de kiezers een nieuwe grondwet goed waarbij de omvang van het parlement werd verminderd met 25 %, tot 90 zetels. Tegelijk werd de president de bevoegdheid verleend om rechters en hoofden van wetshandhavingsinstanties te benoemen en werd de wet vervangen op grond waarvan de president beschikt over één ambtstermijn, zodat voortaan herverkiezing mogelijk is voor een tweede termijn. De laatste parlementsverkiezingen van het land vonden plaats in november 2021 en de volgende parlementsverkiezingen zijn momenteel gepland voor 2025.

In november 2024 hielden de EU en Kirgizië hun 14e mensenrechtendialoog, de eerste sinds de versterkte PSO in juni 2024 werd ondertekend. De EU uitte haar bezorgdheid over het restrictieve Kirgizische wet inzake buitenlandse agenten, die in april 2024 is opgesteld naar het voorbeeld van de Russische wetgeving, en wees op mogelijke ontevredenheid bij de burgers. De EU bracht eveneens het onderwerp van de vrijheid van meningsuiting, media, vergadering en vereniging aan de orde. De EU benadrukte de krimpende ruimte voor het maatschappelijk middenveld en wees op het feit dat maatschappelijke organisaties en onafhankelijke media een vitale rol spelen bij het waarborgen van een stabiele democratische samenleving.

Sinds 2016 heeft Kirgizië tarief- en contingentvrije toegang tot de EU-markt voor twee derde van zijn producten in het kader van het stelsel van algemene preferenties plus (SAP+), waardoor de economische banden worden versterkt en mogelijkheden worden gecreëerd om de uitvoer te vergroten en te diversifiëren. In 2024 bedroeg de handel tussen de EU en Kirgizië 2,8 miljard EUR. De EU exporteert voornamelijk vervoermiddelen, machines en chemicaliën naar Kirgizië, ter waarde van 2,7 miljard EUR. De invoer uit Kirgizië naar de EU bestond grotendeels uit edele metalen en minerale producten.

Het Parlement is ernstig bezorgd over de mensenrechten in Kirgizië. Een onderzoek naar de dood tijdens zijn hechtenis van mensenrechtenverdediger Azimjon Askarov in juli 2020 werd afgesloten en vervolgens heropend.

Het Parlement was ingenomen met de aankondiging van het staakt-het-vuren na confrontaties aan de Kirgizisch-Tadzjiekse grens in april 2021, waarbij beide partijen ook werden opgeroepen tot diplomatieke gesprekken in plaats van militaire confrontaties. Door het grensconflict tussen Kirgizië en Tadzjikistan zijn honderden mensen omgekomen en gewond, en duizenden ontheemd. Kirgizië is een cruciale partner van de Europese parlementaire diplomatie, met regelmatige contacten en open discussies over de mensenrechtensituatie in het land, zijn standpunt over Rusland en de oorlog tegen Oekraïne. In juli 2023 nam het Parlement een resolutie aan over de vrijheid van meningsuiting in Kirgizië, als reactie op de controversiële Kirgizische wet op de media en ngo’s. Dit was een van de belangrijkste onderwerpen van de interparlementaire dialoog toen de D-CAS van het Parlement Kirgizië bezocht in december 2023 voor het houden van de 16e Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Kirgizië.

In 2015 uitte het Parlement zijn bezorgdheid over de wetsvoorstellen inzake lhbtiqa+-“propaganda”.In augustus 2023 keurde Kirgizië een nieuwe wet goed die als doel heeft de vrijheid van meningsuiting en de toegang tot informatie over lhbtiqa+-personen, -identiteiten, -rechten en -levens te beperken.

In de resolutie van december 2024 over de mensenrechtensituatie in Kirgizië uitte het Parlement zijn bezorgdheid over de arrestatie van Temirlan Sultanbekov, de leider van de Kirgizische sociaaldemocraten, en andere prodemocratische activisten en trok het de legitimiteit van hun hechtenis in de aanloop naar de lokale verkiezingen van november 2024 in twijfel. In de resolutie werd kritiek gegeven op de achteruitgang van de naleving van democratische praktijken en de eerbiediging van mensenrechten in Kirgizië, met inbegrip van de onderdrukking van onafhankelijke mediakanalen en oppositiepartijen. Het Parlement dringt erop aan dat verbintenissen op het gebied van mensenrechten in acht worden genomen in het kader van de partnerschap tussen de EU en Kirgizië.

Het Parlement toonde zich ingenomen met de grensoverschrijdende samenwerking en de afbakening van de Kirgizisch-Oezbeekse en de Kirgizisch-Tadzjiekse grenzen, die tijdens de vergadering van de Kirgizische, Tadzjiekse en Oezbeekse leiders in januari 2025 werden bevestigd.

C. Oezbekistan

Oezbekistan werd het negende begunstigde land van het SAP+-regeling van de EU in april 2021. Door zich bij dit stelsel aan te sluiten, krijgt Oezbekistan extra economische voordelen vanwege de afschaffing van invoerrechten voor twee derde van de productketens die onder het SAP+ vallen. Het instrument stimuleert de uitvoer van het land en vergroot zijn vermogen om buitenlandse investeringen aan te trekken. Van zijn kant zal Oezbekistan naar verwachting 27 fundamentele internationale overeenkomsten op het gebied van behoorlijk bestuur, mensen- en arbeidsrechten en milieu- en klimaatbescherming ten uitvoer leggen.

In juli 2022 hebben de EU en Oezbekistan onderhandelingen afgerond voor een nieuwe versterkte PSO, die een nieuw, modern en ambitieus kader moet bieden om het partnerschap tussen de EU en Oezbekistan te versterken. De 19e jaarlijkse Samenwerkingscommissie EU-Oezbekistan vond plaats in december 2023 in Tasjkent. Beide partijen wisselden van gedachten over de verdere ontwikkeling van de samenwerking op financieel, technisch, handels-, economisch en investeringsgebied, waarbij de nadruk lag op maatregelen om handelsprocedures te liberaliseren en te vereenvoudigen met gebruikmaking van de voordelen van het SAP+. Beide partijen legden de nadruk op inspanningen om projecten op het gebied van energie-efficiëntie en groene energie te stimuleren, samen met samenwerking bij de uitbreiding van het vervoer, met inbegrip van de trans-Kaspische internationale vervoersroute.

In 2024 importeerde Oezbekistan goederen van de EU ter waarde van 3,959 miljard EUR, terwijl de uitvoer naar de EU 845 miljoen EUR bedroeg. Dit geeft een toename weer van 8,2 % ten opzichte van 2023. De SAP+-status heeft bijgedragen aan deze groei, aangezien de uitvoer van Oezbekistan naar de EU sinds 2021 aanzienlijk is toegenomen.

In het kader van het meerjarig indicatief programma 2021-2027 voor Oezbekistan heeft de EU 76 miljoen EUR toegewezen voor de periode 2021-2024 en een extra 43 miljoen EUR voor nieuwe bilaterale initiatieven voor 2025-2027, bestemd voor het versterken van het democratisch bestuur, het voortzetten van de digitale transformatie, het bevorderen van inclusieve en duurzame economische groei en het stimuleren van de ontwikkeling van een intelligente en milieuvriendelijke agrovoedingsindustrie.

Sinds het aantreden van Oezbeeks president Sjavkat Mirzijojev in 2016 hebben zich in snel tempo ingrijpende democratische veranderingen voorgedaan. Dit zijn positieve ontwikkelingen, met onder andere diverse ambitieuze hervormingen en interne veranderingen, zoals de vrijlating van een aantal politieke gevangenen.

In februari 2021 ondertekende Mirzijojev een wet om de presidentsverkiezingen te verdagen tot oktober 2021. Het OVSE/ODIHR herhaalde zijn aanbevelingen inzake de financiering van politieke partijen, het versnellen van het tellen van de stemmen en het verminderen van de overheidsmiddelen voor verkiezingscampagnes. In juli 2023 werd Oezbeeks president Sjavkat Mirzijojev herkozen met 87,1 % van de stemmen. Hij gaat door met de ambitieuze hervormingen die zijn gepland in het kader van de ontwikkelingsstrategie 2022-2026, die gericht zijn op echte veranderingen in het land op het gebied van sociaal-economische ontwikkeling; efficiënt bestuur; een meer onafhankelijke rechterlijke instantie; en eerbiediging van de mensenrechten en de fundamentele vrijheden.

Oezbekistan onderhoudt contacten met de Taliban over handelskwesties en economische interactie, het garanderen van veiligheid aan de grens en samenwerking op het gebied van energie, vervoer en internationaal vrachtvervoer, alsmede het spoorwegproject om de Oezbeekse grensstad Termez te verbinden met het Pakistaanse Peshawar, via de Afghaanse steden Mazar-i-Sharif en Kabul.

De betrekkingen tussen Oezbekistan en Rusland zijn onder president Mirzijojev aangehaald. Oezbekistan onthield zich in de Algemene Vergadering van de VN van de stemming bij de veroordeling van de Russische invasie van Oekraïne, waarbij het officieel een “neutraal” standpunt innam. Rusland en Oezbekistan hebben een militair-technische samenwerking op het gebied van gezamenlijke wapenaankoop, onderzoek en moderniseringsinspanningen. Als belangrijke handelspartner werkt Rusland bovendien samen met Oezbekistan in de olie- en gasindustrie. In januari 2025 hebben de twee landen een militair-strategisch partnerschap geformaliseerd, samen met bredere strategische initiatieven die doorlopen tot 2030.

In januari 2024 voerde Chinees president Xi Jinping gesprekken met Oezbeeks president Sjavkat Mirzijojev. Zij maakten bekend dat China en Oezbekistan hebben besloten tot de ontwikkeling van een robuust, alomvattend strategisch partnerschap voor een nieuw tijdperk.

Het Parlement werd in december 2019 voor het eerst uitgenodigd als waarnemer bij de parlementsverkiezingen in Oezbekistan, maar het weigerde omdat de verkiezingen noch vrij noch eerlijk waren, waarbij het erop wees dat alle kandidaten afkomstig waren van regeringsgezinde partijen. De verkiezingen werden bijgevolg alleen gecontroleerd door het OVSE/ODIHR.

Het Parlement accepteerde de uitnodiging om de presidentsverkiezingen van oktober 2021 waar te nemen, ook al hadden de vijf kandidaten die door de centrale verkiezingscommissie waren geregistreerd, een regeringsgezind profiel.

De 17e bijeenkomst van de Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Oezbekistan vond plaats in december 2024 en de 18e in april 2025, waarbij de nadruk lag op inspanningen ter bevordering van partnerschap en belangrijke samenwerkingsgebieden. De deelnemers bespraken interparlementaire samenwerking en gezamenlijke projecten op het gebied van duurzame ontwikkeling, handel, energie en milieukwesties.

D. Turkmenistan

De formele betrekkingen tussen de EU en Turkmenistan ontstonden in 1997 en de twee partijen ondertekenden een PSO in 1998. Sinds 2004 hebben alle EU-lidstaten en Turkmenistan de PSO reeds geratificeerd. Ratificatie door het Europees Parlement is de laatste vereiste om de PSO te voltooien. Het Parlement heeft geweigerd zijn goedkeuring te hechten aan de ratificatie van de PSO tussen de EU en Turkmenistan vanwege zijn ernstige bezorgdheid over de kortetermijnbenchmarks voor de vooruitgang van Turkmenistan op het gebied van mensenrechten en fundamentele vrijheden. Als gevolg hiervan worden de bilaterale betrekkingen tussen de EU en Turkmenistan momenteel geregeld door de interim-handelsovereenkomst van 2010. In maart 2024 ondertekenden Turkmenistan en de EU een protocol bij de PSO in Brussel, wat een cruciale stap was naar een sterkere partnerschap en de weg vrijmaakte voor een nauwere samenwerking.

Turkmenistan heeft stappen ondernomen om het land open te stellen en meer ruimte te creëren voor maatschappelijke organisaties. Het land wordt evenwel nog steeds bestuurd door het autoritaire regime van president Berdymoechamedov. Recente ontwikkelingen tonen aan dat er geen vooruitgang is qua democratische ontwikkeling en dat de mensenrechtensituatie niet echt verbeterd is. In 2021 heeft Turkmenistan een aantal constitutionele hervormingen doorgevoerd, waaronder de oprichting van een Hogerhuis, maar de rol van het Turkmeense parlement is nog steeds beperkt.

Naast de regionale kaders tussen de EU en Centraal-Azië voeren de EU en Turkmenistan jaarlijkse bilaterale dialogen: het Gemengd Comité EU-Turkmenistan en de mensenrechtendialoog EU-Turkmenistan. In december 2024 had de 23e bijeenkomst plaats van het Gemengd Comité om het partnerschap en de samenwerking verder te ontwikkelen, met name op het gebied van handel, connectiviteit, energie en het milieu. De EU heeft nogmaals bevestigd dat de rechtsstaat en eerbiediging van de mensenrechten essentiële aspecten van de betrekkingen tussen de EU en Turkmenistan zijn. De 16e jaarlijkse mensenrechtendialoog tussen de EU en de Turkmenistan vond plaats in juni 2024. De gesprekken draaiden rond de concrete stappen van Turkmenistan ter verbetering van de mensenrechtensituatie in het land, onder meer voor personen wiens mensenrechten werden geschonden, alsook de omstandigheden in detentiecentra en gevangenissen, en gendergerelateerd geweld.

In 2014 stemden Turkmenistan en Turkije erin toe gas te transporteren via de trans-Anatolische gaspijpleiding, die momenteel gas vervoert uit het Azerbeidzjaanse gasveld Shah Deniz. Daarnaast presenteerde het bedrijf Trans Caspian Resources in 2021 zijn voorstel voor de trans-Kaspische interconnector, een kleinere gaspijpleiding die is ontworpen om jaarlijks 10-12 miljard kubieke meter gas te vervoeren. Na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 zoekt de EU naar alternatieve energiebronnen, waaronder gas uit Turkmenistan. Beide partijen onderhandelen over een overeenkomst, waarbij Turkmenistan de uitvoer wil diversifiëren en de EU op zoek is naar nieuwe leveranciers.

Het Parlement uit op consistente wijze zijn bezorgdheid over de slechte staat van dienst van Turkmenistan op het gebied van de mensenrechten en heeft daarom de inwerkingtreding van de PSO tot dusver geblokkeerd. Het Parlement is nooit uitgenodigd om verkiezingen waar te nemen in Turkmenistan. In februari 2025 reisde zijn Delegatie voor de betrekkingen met Centraal-Azië naar Turkmenistan voor de achtste interparlementaire dialoog. De gesprekken waren gericht op de resoluties van de Algemene Vergadering van de VN over Turkmenistan, mensenrechten, hervormingen op het gebied van gendergelijkheid en bilaterale samenwerkingsgebieden. Beide partijen benadrukten de neutrale houding van Turkmenistan tegenover regionale veiligheid en zijn strategische rol bij energie en vervoer. Ze bevestigden hun inzet voor milieubehoud, juridische hervormingen en parlementaire samenwerking. De delegatie heeft ook gesprekken gevoerd met Turkmeense maatschappelijke organisaties over mensenrechten, sociale vooruitgang en nauwere betrekkingen tussen de overheid en het maatschappelijk middenveld.

E. Tadzjikistan

De betrekkingen van de EU met Tadzjikistan hebben zich aanzienlijk ontwikkeld. Het huidige rechtskader voor de betrekkingen tussen de EU en Tadzjikistan is de in oktober 2004 ondertekende PSO, die in werking is getreden in januari 2010. Het Parlement heeft ingestemd met de sluiting van de PSO in 2009, maar het heeft tegelijkertijd opgeroepen tot verbeteringen op het vlak van mensenrechten, corruptie, gezondheidszorg en onderwijs. De PSO heeft bijgedragen tot een intensivering van de bilaterale samenwerking en heeft de EU in Tadzjikistan sterker geprofileerd, met de totstandbrenging van een platform voor politieke dialoog en met als doel het bevorderen van de bilaterale handels- en economische betrekkingen. De PSO omvat ook artikelen over samenwerking op het gebied van migratie en de bestrijding van witwassen, drugs en terrorisme.

De EU heeft aangetoond dat ze vastbesloten is de duurzame ontwikkeling in Tadzjikistan te ondersteunen via initiatieven die gericht zijn op belangrijke gebieden zoals menselijke ontwikkeling, inclusieve groene en digitale economie, waterbeheer, klimaatverandering, energie en vervoersconnectiviteit.

Tadzjikistan is een belangrijke partner van de EU, die momenteel met verschillende uitdagingen wordt geconfronteerd, zoals de gevolgen van internationale sancties, de terugkeer van veel Tadzjiekse migranten uit Rusland na de invasie van Oekraïne en een kritieke mensenrechtensituatie, en het land heeft veel belangstelling voor toetreding tot het preferentiële handelsstelsel SAP+. Na de machtsovername door de Taliban in Afghanistan heeft Tadzjikistan duizenden Afghaanse vluchtelingen opgevangen. Het land zet zich in voor de strijd tegen de verspreiding van extremisme en radicalisme in Centraal-Azië.

Begin 2023 zijn de EU en Tadzjikistan onderhandelingen gestart over een versterkte PSO. De tiende vergadering van de Samenwerkingsraad EU-Tadzjikistan had plaats in juni 2023 in Luxemburg. Sindsdien zijn er contacten gelegd om de onderhandelingen aan te vatten over een versterkte PSO, naar het voorbeeld van andere Centraal-Aziatische landen. De EU moedigt Tadzjikistan aan om zijn prestaties op het gebied van de fundamentele vrijheden en de eerbiediging van de mensenrechten te verbeteren. In april 2024 hielden de EU en Tadzjikistan de derde onderhandelingsronde in Doesjanbe. De 15e mensenrechtendialoog vond plaats in november 2024.

In 2024 steeg de uitvoer van Tadzjikistan naar de EU met 67 % en bereikte 291 miljoen EUR, terwijl de invoer uit de EU in totaal 275 miljoen EUR telde. De betrokkenheid van de EU in Tadzjikistan gaat verder dan alleen economische banden, maar betreft ook gebieden zoals onderwijs, beroepsopleiding en ondersteuning voor het maatschappelijk middenveld.

Bij de parlementsverkiezingen van maart 2025 in Tadzjikistan bemachtigde de regerende Democratische Volkspartij 49 van de 63 zetels. Dit was de eerste verkiezing in 25 jaar zonder onafhankelijke Westerse waarnemers, aangezien de OVSE-missie werd geannuleerd omdat de Tadzjiekse autoriteiten geen accreditatiebewijzen verstrekten. Hoewel vijf andere partijen ook deelnamen aan de verkiezingen, werden de oppositiegroepen die zich tegen het regime verzetten, uitgesloten.

Het Parlement is zeer kritisch over de verslechtering van de mensenrechtensituatie, het toegenomen aantal opsluitingen en arrestaties van mensenrechtenactivisten, politieke tegenstanders en hun familieleden en de strenge beperkingen voor onafhankelijke media.

Het Parlement heeft herhaaldelijk zijn bezorgdheid geuit over de confrontaties aan de Kirgizisch-Tadzjiekse grens en was ingenomen met het in april 2021 gesloten staakt-het-vuren. In september 2022 is het geweld tussen grenswachters echter op verschillende plaatsen toegenomen. In februari 2024 troffen Kirgizië en Tadzjikistan een schikking om een einde te maken aan tientallen jaren van aanslepende geschillen door overeenstemming te bereiken over de afbakening van 90 % van het voorheen betwiste gebied. Het Parlement toonde zich ingenomen met de grensoverschrijdende samenwerking en de afbakening van de Kirgizisch-Tadzjiekse grenzen, die tijdens de vergadering van de Kirgizische, Tadzjiekse en Oezbeekse leiders in januari 2025 werden bevestigd.

Het Parlement keurde in juli 2022 een resolutie goed over de verslechtering van de situatie in de autonome provincie Gorno-Badachsjan en het herhaalde zijn bezorgdheid over de verslechtering van de mensenrechtensituatie in het land in zijn resolutie van januari 2024 over de onderdrukking van de onafhankelijke media door de staat.

De elfde Parlementaire Samenwerkingscommissie EU-Tadzjikistan kwam bijeen in december 2024 in Brussel en besprak kwesties zoals het neutrale standpunt van Tadzjikistan over de Russische oorlog tegen Oekraïne, economische en handelssamenwerking, de gevolgen van de klimaatverandering in Centraal-Azië en de mensenrechtensituatie in Tadzjikistan.

Het Parlement intensiveert zijn toezicht op de verslechtering van de mensenrechten in het land. Verbetering op dit gebied is van essentieel belang om de bilaterale betrekkingen tussen Tadzjikistan en de EU verder te versterken.

F. Mongolië

Mongolië valt niet onder de EU-strategie voor Centraal-Azië, maar wordt door het Parlement in het kader van zijn vaste delegaties wel beschouwd als een deel van de regio. Mongolië deelt veel culturele, historische en economische aspecten met de voormalige Sovjetrepublieken in Centraal-Azië. Tijdens de laatste drie decennia heeft het land zich onderscheiden als een “oase van democratie” met een solide economische groei, hoewel ontwikkelingen in 2019 aanleiding hebben gegeven tot bezorgdheid over de uitholling van de democratie. In 2017 heeft het Parlement zijn goedkeuring gehecht aan de PSO tussen de EU en Mongolië.

De Mongoolse politiek wordt momenteel gedomineerd door de consolidatie van de Mongoolse Volkspartij (MPP), die een grote meerderheid heeft in het parlement en controle heeft over het presidentschap. Na de parlementsverkiezingen van juni 2024 in Mongolië volgde een constitutionele hervorming, waarbij het parlement werd uitgebreid en het gemengd kiesstelsel werd heringevoerd. De MPP won een kleinere meerderheid in de Grote Staats Hural (het parlement) die uit 126 zetels bestaat. De vertegenwoordiging van vrouwen steeg van 17,3 % naar 25,4 %. Belangrijke kwesties bij de verkiezingen hadden betrekking op corruptie, de economie, werkloosheid en inflatie.

De 23e vergadering van het Gemengd Comité EU-Mongolië vond plaats in april 2025 in Ulaanbaatar, met een bevestiging van het partnerschap op basis van gedeelde waarden zoals democratie, mensenrechten, de rechtsstaat en eerbiediging van de beginselen van het VN-Handvest. Het Comité was erop gericht de samenwerking op het gebied van hernieuwbare energie en de groene transitie te versterken, en ook de omzet van de handel te verhogen door het SAP+ van de EU te verbeteren. De twee partijen wisselden ook van gedachten over het doeltreffend uitvoeren van de maatregelen die zijn uiteengezet in de routekaart voor het memorandum van overeenstemming over de bospartnerschap. Ze bespraken de vooruitgang die werd geboekt door het meerjarig indicatief programma 2021-2027 voor Mongolië uit te voeren.

De verklaringen van het Parlement over Mongolië hebben vooral betrekking op economische kwesties, maar ook op de humanitaire en ontwikkelingsbehoeften van het land, die verband houden met de extreme weersomstandigheden. Een delegatie van het Parlement heeft de Mongoolse parlementsverkiezingen van 2016 en presidentsverkiezingen van 2017 waargenomen en vastgesteld dat het land zich aan het ontwikkelen is tot een solide democratie. Het Parlement heeft echter niet de parlementsverkiezingen van juni 2020 waargenomen, vanwege de COVID-19-pandemie, noch de presidentsverkiezingen van juni 2021.

De 16e interparlementaire bijeenkomst EU-Mongolië vond plaats in september 2023 in Ulaanbaatar. De delegatie prees Mongolië voor zijn bevordering van de democratie en had rechtstreeks contact met diverse vertegenwoordigers van de Mongoolse maatschappij. Dit omvatte bijeenkomsten met studenten, docenten en de Nationale Universiteit; de hoogste Tibetaanse boeddhistische autoriteiten in het land; vele ngo’s; en begunstigden van door de EU gefinancierde projecten. De 17e interparlementaire bijeenkomst EU-Mongolië die plaatsvond in maart 2025 in Brussel, legde de focus op bilaterale betrekkingen, geostrategische regionale kwesties, mensenrechten, klimaatverandering, connectiviteit en intermenselijk contact.

 

Jorge Soutullo / Niccolò Rinaldi

04-2025