An Áise Thoir Theas
Mar chuid den réigiún Ind-Chiúin-Aigéanach i gcoitinne, tá tábhacht gheostraitéiseach ríthábhachtach ag an Áise Thoir Theas don Aontas Eorpach agus tá sí ag tabhairt aghaidh faoi láthair ar dhúshláin ábhartha gheostraitéiseacha. Tá athrú tapa ag teacht ar an réigiún Ind-Chiúin-Aigéanach, agus mar áit chónaithe do níos mó ná 50 % de dhaonra an domhain, tá sé ag iompú ina phríomhréigiún geostraitéiseach. Téann dhá thrian de thrádáil coimeádán an domhain tríd an Ind-Chiúin-Aigéanach agus is bealaí tábhachtacha iad a lánaí farraige le haghaidh soláthairtí trádála agus fuinnimh. Glacadh Straitéis an Aontais um chomhar san Ind-Chiúin-Aigéanach i mí Mheán Fómhair 2021 chun rannpháirtíocht an Aontais a mhéadú agus chun comhpháirtíochtaí a thógáil chun aghaidh a thabhairt ar dhúshláin dhomhanda. Chun uathriail straitéiseach a bhaint amach, tá ionstraimí reatha an Aontais á n-oiriúnú aige. Leis an gCompás Straitéiseach don tSlándáil agus don Chosaint, arna fhormheas go foirmiúil ag an gComhairle i mí an Mhárta 2022, cuirtear chun cinn ailtireacht slándála réigiúnach atá oscailte agus bunaithe ar rialacha, lena n-áirítear bealaí muirí slána, fothú acmhainneachta agus láithreacht fheabhsaithe chabhlaigh sa réigiún Ind-Chiúin-Aigéanach.
Is iad seo a leanas réimsí tosaíochta straitéis an Aontais san Áise Thoir Theas: rathúnas inbhuanaithe cuimsitheach, an t-aistriú glas, rialachas na n-aigéan, rialachas digiteach, nascacht tríd an Tairseach Dhomhanda, slándáil, cosaint agus slándáil an duine.
Tá naisc níos dlúithe á gcruthú ag an Aontas le tíortha na hÁise Thoir Theas agus tá comhtháthú réigiúnach á chur chun cinn aige le Comhlachas Náisiúin na hÁise Thoir Theas (ASEAN), arb ionann é, ina iomláine, agus an tríú comhpháirtí trádála is mó atá ag an Aontas lasmuigh den Eoraip (i ndiaidh na Síne agus na Stát Aontaithe). Tá imní gheostraitéiseach ag an réigiún, amhail díospóid Mhuir na Síne Theas agus saincheist na Téaváine, chomh maith le hábhair imní maidir leis an gcomhshaol, go háirithe i bhforéigiún Mekong. Is gníomhaí láidir eacnamaíoch é an tAontas san Áise Thoir Theas agus is mórdheontóir cúnaimh um fhorbairt é, a oibríonn chun nascacht, digitiú, forbairt institiúidí, daonlathas, dea-rialachas agus cearta an duine a chothú.
Déanann an bhileog eolais seo cur síos ar réigiún na hÁise Thoir Theas. Féach freisin na bileoga eolais ar an Áise Theas (5.6.7) agus ar an Áise Thoir (5.6.8).
An bunús dlí
- Teideal V (gníomhaíocht sheachtrach AE) den Chonradh ar an Aontas Eorpach (CAE);
- Airteagail 206-207 (trádáil) agus 216-219 (comhaontuithe idirnáisiúnta) den Chonradh ar Fheidhmiú an Aontais Eorpaigh;
- Comhaontuithe Comhpháirtíochta agus Comhair (caidreamh déthaobhach).
A. Comhlachas Náisiúin na hÁise Thoir Theas (ASEAN)
Ag an gcéad chruinniú mullaigh ASEAN, a tionóladh in Bali i mí Feabhra 1976, tugadh le chéile an Indinéis, an Mhalaeisia, na hOileáin Fhilipíneacha, Singeapór agus an Téalainn. Chuaigh Brúiné, Vítneam, Laos, an Chambóid agus Maenmar isteach sa chomhlachas níos déanaí. Leanann ASEAN beartas dian gan cur isteach ar ghnóthaí baile a chomhaltaí.-
Tá caidreamh láidir cruthaithe ag ASEAN agus an tAontas, go príomha sa chaidreamh trádála agus eacnamaíoch, agus is comhpháirtithe straitéiseacha iad faoi láthair. Is é an tAontas an tríú comhpháirtí trádála is mó atá ag ASEAN, arb ionann é agus 10.2% de thrádáil iomlán ASEAN. Is é ASEAN an tríú comhpháirtí is mó atá ag AE lasmuigh den Eoraip (i ndiaidh Stáit Aontaithe Mheiriceá agus na Síne). Is é an sprioc dheiridh i gcónaí comhaontú saorthrádála (FTA) idir réigiún AE-ASEAN a thabhairt i gcrích.
Ag an 24ú cruinniú aireachta idir AE-ASEAN i mí Feabhra 2024, rinneadh dul chun cinn maidir leis an trádáil a spreagadh, agus béim á leagan ar thionscnaimh ghlasa, ar an aistriú digiteach agus ar shlabhraí soláthair slána a bhunú, ar fhorbairtí slándála réigiúnacha agus domhanda a athbhreithniú, chomh maith le nuashonruithe a chur ar fáil maidir leis an tionscnamh Global Gateway agus aird chuí á tabhairt ar Straitéis an Aontais Eorpaigh maidir leis an Eoraip agus an Áise a chónascadh agus ar an Máistirphlean maidir le Nascacht ASEAN (MPAC) 2025. I mí na Bealtaine 2024, sheol ASEAN agus an tAontas Leabhar Gorm AE-ASEAN 2024-2025, agus béim á leagan acu ar a gcomhpháirtíocht straitéiseach agus ar a gcláir nua chomhair faoi straitéis Global Gateway an Aontais. Gheall an tAontas EUR 10 mbilliún chun tacú le tionscnaimh ghlasa agus nascachta in ASEAN.
Tionóladh an 31ú Cruinniú de Chomhchoiste Comhair idir an tAontas Eorpach agus ASEAN i mí na Bealtaine 2024 in Iacárta. Leag Daon-Phoblacht Dhaonlathach Laos (PDR) amach a cuid tosaíochtaí dá bliain mar Chathaoirleach ASEAN faoi théama na nascachta agus na hathléimneachta. Leag an tAontas béim ar phríomhthionscnaimh faoin Tairseach Dhomhanda, agus a thiomantas don daonlathas agus do chearta an duine á athdhearbhú aige. Gheall an dá pháirtí an trádáil, an geilleagar digiteach, an teicneolaíocht ghlas agus an nascacht a neartú, lena n-áirítear tríd an gcomhaontú aeriompair idir an tAontas agus ASEAN agus trí thionscnaimh um chomhar digiteach. Rinne an dá pháirtí athbhreithniú ar an dul chun cinn atá déanta maidir le Comhpháirtíocht Straitéiseach AE-ASEAN, agus ba dhíol sásaimh dóibh an plean gníomhaíochta chun Comhpháirtíocht Straitéiseach ASEAN-AE (2023-2027) a chur chun feidhme.
Le clár oibre trádála agus infheistíochta ASEAN-AE do 2024-2025, cuirtear creat ar fáil chun an comhar eacnamaíoch a threorú, agus aghaidh á tabhairt ar shaincheisteanna amhail athléimneacht an tslabhra soláthair, trádáil dhigiteach agus teicneolaíochtaí glasa.
Is í an Chomhpháirtíocht Chuimsitheach Eacnamaíoch Réigiúnach (RCEP), a síníodh i mí na Samhna 2020 agus a bhí éifeachtach ó mhí Eanáir 2022, an comhaontú saorthrádála is mó ar domhan, lena gcumhdaítear níos mó ná leath d’onnmhairí domhanda agus beagnach aon trian de OTI an domhain. Áirítear leis 10 dtír ASEAN agus cúig chomhpháirtí eile ó réigiún an Aigéin Chiúin agus na hÁise, arb é is aidhm dóibh deireadh a chur le taraifí ar thart ar 90 % d’earraí, cé go bhféadfadh sé go dtógfadh laghduithe iomlána suas le 20 bliain. Tá earnálacha íogaire amhail an talmhaíocht fós díolmhaithe den chuid is mó. Simplíonn an comhaontú trádáil le rialacha comhchoiteanna tionscnaimh, deireadh a chur le cuótaí onnmhairiúcháin agus nósanna imeachta custaim cuíchóirithe, rud a théann chun tairbhe do phríomhthionscail.
Leis an gComhpháirtíocht Straitéiseach idir an tAontas agus ASEAN, tá sé d’aidhm ag an Aontas leanúint le gné pharlaiminteach an chaidrimh a chur chun cinn, amhail trí thacú le malartuithe níos struchtúrtha agus trí chomhthionól parlaiminteach a chur chun cinn idir an Pharlaimint agus Comhthionól Idirpharlaiminteach ASEAN (AIPA) chun cuntasacht dhaonlathach agus fóram le haghaidh malartuithe iltaobhacha a chur ar fáil chun aghaidh a thabhairt ar shaincheisteanna domhanda.
Tá Uachtaránacht AIPA agus Cathaoirleach ASEAN ag an Malaeisia do 2025, agus tá sé phríomhthosaíocht aici: cúram agus comhbhá, urraim, nuálaíocht, rathúnas agus muinín. Tá Cruinniú Mullaigh ASEAN beartaithe do mhí na Samhna 2025, áit a n-ardófar ionchas bhallraíocht Thíomór Thoir arís. Meastar go dtionólfar an 46ú Comhthionól Ginearálta de chuid ASEAN AIPA sa Mhalaeisia i mí Mheán Fómhair 2025. Idir an dá linn, tá an ceathrú Cruinniú Idirphlé Idir-Réigiúnach idir an Pharlaimint agus AIPA le bheith ar siúl le linn an 46ú Comhthionól Ginearálta AIPA.
B. Cruinniú idir an Áise agus an Eoraip (ASEM) agus Cruinniú de Chomhpháirtíocht Pharlaiminteach na hÁise-na hEorpa (ASEP)
Tá sé mar aidhm ag ASEM an comhar eacnamaíoch, an t-idirphlé polaitiúil agus cur chun cinn na nasc duine le duine idir an tAontas agus an Áise a neartú. Agus 53 chomhpháirtí as gach cearn den Eoraip agus den Áise á dtabhairt le chéile aige, is é ASEM an príomhardán iltaobhach a nascann an Eoraip agus an Áise le chéile a bhfuil tábhacht shuntasach dhomhanda aige – is ionann comhpháirtithe ASEM agus thart ar 65 % de OTI an domhain, 60 % de dhaonra an domhain, 75 % den turasóireacht dhomhanda agus 68 % den trádáil dhomhanda. Leagann na comhpháirtithe béim ar an ngá atá le gníomhaíocht éifeachtach agus ghasta maidir leis an athrú aeráide, comhar slándála, trádáil agus cearta an duine.
I mí na Samhna 2021, ghlac an Chambóid ról mar óstach ar an 13ú Cruinniú Mullaigh ASEM (ASEM13) agus ar an 11ú Cruinniú ASEP (ASEP11). Bhí sé d’aidhm ag ASEM13 an t-iltaobhachas a neartú chun an fás a roinnt, agus béim á leagan ar dhul i ngleic le dúshláin dhomhanda, amhail an t-athrú aeráide, an fhorbairt inbhuanaithe agus an sceimhlitheoireacht, chomh maith leis an gcóras trádála iltaobhach a fheabhsú.
Mar chuid de phróiseas foriomlán na comhpháirtíochta idir an Áise agus an Eoraip, tá cruinniú ASEP fós ina fhóram le haghaidh teagmhálacha idirpharlaiminteacha, malartuithe idirpharlaiminteacha agus taidhleoireacht idirpharlaiminteach. Cuireann ASEP feabhas ar an ngné pharlaiminteach den idirphlé polaitiúil idir an Áise agus an Eoraip, ag féachaint leis an gcaidreamh idir an Eoraip agus an Áise a neartú.
C. An Indinéis
Tá an Indinéis ag éirí níos tábhachtaí de réir a chéile mar phríomhchomhpháirtí don Aontas mar gheall go bhfuil sí ina comhalta de G20, go bhfuil sí ar an tríú daonlathas is mó ar domhan agus an tír is mó inar Moslamaigh iad formhór an daonra. Tá comhar AE-na hIndinéise bunaithe ar Chomhaontú Comhpháirtíochta agus Comhair (CCC) 2014. Chuir an cruinniú den Chomhchoiste idir an tAontas agus an Indinéis a reáchtáladh i mí Mheán Fómhair 2023 comhar déthaobhach chun cinn, lena gcumhdaítear na meithleacha agus an t-idirphlé atá ann cheana idir an tAontas agus an Indinéis, agus gníomhaíochtaí comhpháirteacha a d’fhéadfadh a bheith ann chun cur ar chumas na comhpháirtíochta idir an tAontas agus an Indinéis rannchuidiú leis an tsíocháin, leis an gcobhsaíocht agus leis an rathúnas sa réigiún agus ar fud an domhain.
I mí Mheán Fómhair 2024, thionóil an tAontas agus an Indinéis a n-ochtú idirphlé slándála in Semarang. Thug siad aghaidh ar chúrsaí slándála domhanda agus réigiúnacha, lena n-áirítear ionradh na Rúise ar an Úcráin agus na forbairtí is déanaí san Áise Thoir Theas agus sa Mheánoirthear. Rinne an dá pháirtí measúnú ar a gcomhar leanúnach agus gheall siad an comhar a neartú i bpríomhréimsí amhail an fhrithsceimhlitheoireacht, an tslándáil mhuirí, an chibearshlándáil, an tsíochánaíocht agus rialú arm.
Seoladh Foilseachán Comhair 2024-2025 idir an tAontas agus an Indinéis i mí Mheán Fómhair 2024 mar thagairt do ghníomhaithe forbartha agus do gheallsealbhóirí, agus béim á leagan ar an gcomhpháirtíocht fhadtéarmach idir an Indinéis agus an tAontas, le cláir agus tionscnaimh nuálacha faoi straitéis Global Gateway an Aontais, arb é is aidhm dóibh aghaidh a thabhairt ar dhúshláin dhomhanda, lena n-áirítear an t-athrú aeráide, sláinte, iomaíochas agus slándáil na slabhraí soláthair domhanda.
Tá EUR 20 milliún de chistiú deontais leithdháilte ag an Aontas ar an Indinéis tríd an gclár ilbhliantúil táscach 2021-2027, le tairbhí breise ó chláir réigiúnacha agus théamacha an Aontais amhail ‘An Comhar Slándála a Fheabhsú san Áise agus leis an Áise’ agus ‘Bealaí Criticiúla Muirí san Aigéan Indiach’. Leagtar béim ar thionscadal na gCathracha atá Athléimneach agus Cuimsitheach mar cheann de phríomhthionscadail chomhair an Aontais san Indinéis i réimse an chomhshaoil agus an athraithe aeráide.
Tá an tAontas agus an Indinéis tiomanta do dhlús a chur leis an obair ar an gcaibidlíocht leanúnach maidir le Comhaontú Cuimsitheach Comhpháirtíochta Eacnamaíche (CEPA) idir an Indinéis agus an tAontas. Tá sé d’aidhm ag an Aontas agus ag an Indinéis a gcomhaontú trádála a thabhairt chun críche faoi mhí an Mheithimh 2025, tar éis dóibh 19 mbabhta caibidlíochta a thabhairt chun críche – leis an gcaibidlíocht is déanaí i mí Iúil 2024. Tá geilleagar na hIndinéise ag brath den chuid is mó ar thalmhaíocht agus ar acmhainní nádúrtha amhail ola pailme agus nicil, rud a chruthaigh deacrachtaí, go háirithe mar gheall ar bheartais aeráide an Aontais. Téann an náisiún i ngleic le fadhbanna tromchúiseacha comhshaoil, amhail dífhoraoisiú de bharr feirmeoireacht ola pailme, truailliú ó mhianadóireacht agus ró-iascaireacht. Tá rioscaí ag baint leis na saincheisteanna sin don bhithéagsúlacht, do chobhsaíocht aeráide agus d’fholláine na bpobal áitiúil.
In 2023, b’ionann an trádáil dhéthaobhach idir an tAontas agus an Indinéis agus EUR 29.7 billiún san iomlán, agus EUR 11.3 billiún á onnmhairiú ag an Aontas agus EUR 18.3 billiún á allmhairiú aige. Is é an tAontas Eorpach an cúigiú comhpháirtí trádála is mó atá ag an Indinéis, agus tá an Indinéis ar an 33ú comhpháirtí trádála is mó atá ag an Aontas agus ar an gcúigiú comhpháirtí trádála is mó in ASEAN.
Cuimsíonn an chomhpháirtíocht trádála agus infheistíochta tionscnaimh tacaíochta pleanála straitéiseacha, amhail Saoráid Tacaíochta Trádála ARISE+ na hIndinéise, atá ríthábhachtach chun pleananna infheistíochta a fhorbairt atá saincheaptha do riachtanais athraitheacha na hIndinéise. Cuireann an tAontas cúnamh teicniúil ar fáil, ag díriú ar an inbhuanaitheacht agus ar an digitiú.
I mí an Mheithimh 2021, rinne an Eagraíocht Dhomhanda Trádála (EDT) doiciméad a eisiúint ar an aighneas idir an tAontas agus an Indinéis maidir le bithbhreoslaí atá bunaithe ar ola pailme. Rinne an Indinéis cás dlí a chomhdú in EDT in aghaidh an Aontais i mí na Nollag 2019, maidir le bearta áirithe a bhaineann le bithbhreoslaí atá bunaithe ar ola pailme agus ar bharra pailme ola, ag áitiú go raibh srianta AE ar bhithbhreoslaí bunaithe ar ola phailme éagórach agus idirdhealaitheach, agus ag iarraidh comhairliúcháin díospóidí EDT. I mí Eanáir 2025, dheimhnigh EDT cumas an Aontais gníomhaíocht atá bunaithe ar an gcomhshaol a dhéanamh tríd an Treoir maidir le Fuinneamh In-athnuaite (RED II). Mar sin féin, chuir sé i dtábhacht nach raibh roinnt gnéithe dá chur i bhfeidhm i gcomhréir go hiomlán le rialacháin EDT. Chuir an Indinéis i gcoinne bheartais an Aontais, agus í ag maíomh gur dhírigh siad go héagórach ar ola pailme. Tá an tAontas ag ullmhú chun athbhreithniú a dhéanamh ar Ghníomh Tarmligthe conspóideach RED II chun é a ailíniú le caighdeáin EDT. I measc na ndíospóidí EDT eile atá ar siúl faoi láthair, tá Rialachán an Aontais maidir le Dífhoraoisiú agus mianadóireacht nicile san Indinéis.
Bhí Uachtaránacht an G20 ag an Indinéis in 2022. Tugadh aird mhór ar an deighilt idir tíortha G20 mar gheall ar an gceist a bhaineann leis an gceart atá ag an Rúis suíochán a bheith aici ag bord G20. Tugadh cuireadh don Rúis freastal ar chruinniú mullaigh Bali i mí na Samhna 2022, chomh maith leis an Úcráin. Mar sin féin, ní raibh an tUachtarán Putin i láthair agus d’fhreastail an tUachtarán Zelenskyy trí nasc físe. Mar sin féin, rinne an Indinéis iarracht teorainn a chur leis an gcáineadh a rinne ceannairí G7 ar an Rúis. Don Indinéis, fóram eacnamaíoch ba ea é G20 go príomha, agus í ag seachaint aon saincheist ar leith eile.
In 2023, bhí Cathaoirleach ASEAN agus Uachtaránacht AIPA ag an Indinéis. Tionóladh 42ú Cruinniú Mullaigh ASEAN in Labuan Bajo i mí na Bealtaine 2023 chun plé a dhéanamh ar an bhfís tar éis 2025, ar bhallraíocht Thíomór Thoir, ar ghéarchéim Mhaenmar, ar gháinneáil ar dhaoine, ar oibrithe imirceacha, ar iascach, ar chúram sláinte, ar fheithiclí leictreacha agus ar íocaíochtaí trasteorann. Thionóil an Indinéis Comhthionól Ginearálta ASEAN AIPA in Iacárta i mí Lúnasa 2023. Ghlac Toscaireacht na Parlaiminte don chaidreamh leis an Áise Thoir Theas agus ASEAN páirt mar bhreathnóir. Thionóil an Indinéis toghcháin i mí Márta 2024. Bhuaigh an t-iarrthóir uachtaránachta, Prabowo Subianto, leis an sciar is airde vótaí, arb ionann é agus 58 %. Insealbhaíodh parlaimint nuathofa agus uachtarán nua-thofa na hIndinéise i mí Dheireadh Fómhair 2024.
I mí Eanáir 2025, rinneadh lánchomhalta de BRICS den Indinéis. Is féidir breathnú ar a bhallraíocht mar athdhearbhú ar phrionsabal a bheartais eachtraigh maidir le cuimsitheacht agus oscailteacht do na páirtithe uile.
I mí Dheireadh Fómhair 2019, ghlac an Pharlaimint rún maidir leis an gcód coiriúil atá beartaithe san Indinéis, inar cuireadh in iúl gur cúis imní di a forálacha maidir le diamhasla agus adhaltranas, chomh maith le himní go n-úsáidfí an cód nua i gcoinne mionlach agus go gceadófaí idirdhealú ar bhonn gnéis, reiligiúin agus gnéaschlaonta.
D. Maenmar
Ba chomhpháirtí gníomhach é an tAontas in aistriú Mhaenmar chuig an daonlathas agus bhí sé ar thús cadhnaíochta i rannpháirtíocht an phobail idirnáisiúnta ó chuir an tír tús le hathbhunú an daonlathais agus ó thosaigh sí ag oscailt suas don domhan mór in 2015. Níl aon chreatchomhaontú foirmiúil ann mar gheall ar na deicheanna de bhlianta d’imeallú agus smachtbhannaí idirnáisiúnta.
Le Bunreacht 2008 Mhaenmar tugtar cumhacht shuntasach dá mhíleata, lena n-áirítear 25 % de shuíocháin pharlaiminteacha agus smacht ar phríomhaireachtaí slándála. Tá cogadh cathartha fós ar siúl sa tír, ar cogadh é a thosaigh in 1948, agus comhaontaíodh sos cogaidh in 2015, cé nár shínigh gach grúpa ceannairceach é. Tar éis do pháirtí Aung San Suu Kyi, an Conradh Náisiúnta um an Daonlathas (NLD), toghcháin 2020 a bhuachan, bhí sí ina ceannaire ar an tír. I mí Feabhra 2021, áfach, rinne an t-arm coup agus choinnigh siad Aung San Suu Kyi agus pearsana eile ón NLD i leith chalaois toghcháin líomhnaithe. Bhí an Ginearál Min Aung Hlaing i gceannas ar an ngiunta míleata, rud a spreag agóidí agus caismirtí foréigneacha. Aistríodh Aung San Suu Kyi ón bpríosún chun bheith faoi bhraighdeanas baile i mí Aibreáin 2024.
Tá laghdú mór tagtha ar an smacht atá ag an ngiunta míleata ar an tír. Faoi dheireadh 2024, bhí smacht faighte ag eagraíochtaí eitneacha armtha agus luchtanna frithbheartaíochta ar 40 % de chríoch Mhaenmar, go háirithe sna réigiúin teorann. Tá an Chomhairle Riaracháin Stáit fós ag áitiú go bhfuil toghcháin mar chéim i dtreo aistriú polaitiúil, agus d’fhógair an t-arm go mbeidh toghcháin ar siúl i mí na Nollag 2025 nó i mí Eanáir 2026 – an chéad cheann ó ghlac an giunta ceannas i coup in 2021.
Tá méadú ag teacht ar an teannas idirphobail agus ar an gcoinbhleacht leanúnach idir an t-arm agus na grúpaí ceannairceacha eitneacha i Maenmar faoi láthair. Tá deighiltí fós ann i measc eagraíochtaí eitneacha armtha amhail Fórsaí Cosanta an Phobail agus grúpaí eile. Chaill an t-arm smacht ar limistéir mhóra, agus go bhfuil mór-thréigean ag lagú a chuid fórsaí. Tá na dálaí daonnúla tar éis dul in olcas, agus tá 2.6 milliún duine easáitithe agus tá aon trian den daonra i ngátar cabhrach. D’iarr an tAontas ar na grúpaí armtha uile rochtain dhaonnúil a dheonú agus thug sé rabhadh faoin mbaol go mbeidh éagobhsaíocht réigiúnach ann. Tacaíonn sé le ASEAN agus leis na Náisiúin Aontaithe chun idirphlé cuimsitheach a chur chun cinn, diúltaíonn sé d’aon toghcháin neamhdhlisteanacha agus molann sé trádbhac domhanda arm.
I mí an Mhárta 2025, d’fhulaing Maenmar crith talún éadomhain ar mhéid 7.7, agus cailleadh na mílte duine mar gheall air. Níor leor na seirbhísí éigeandála, agus bhí ganntanas mór soláthairtí leighis agus puball ann. Chuir an t-arm in iúl go bhfuil sé toilteanach cabhair dhaonnúil a ligean isteach i Maenmar, ach cuireadh bac ar iarrachtaí fóirithinte mar gheall ar mhoilleanna ar eisiúintí víosaí agus easpa slándála d’oibrithe cabhrach agus do chonbhuanna. Gheall an tAontas EUR 2.5 milliún i gcabhair éigeandála agus ghníomhachtaigh sé a sheirbhís satailíte Copernicus chun measúnú a dhéanamh ar an damáiste, rud a d’fhág gurb ionann breis agus EUR 35 mhilliún an cúnamh daonnúil iomlán a thug sé do Mhaenmar in 2025.
D’eisigh an tAontas Eorpach, mar aon le gníomhaithe idirnáisiúnta eile, an iliomad ráiteas maidir le Maenmar agus d’fhorchuir sé smachtbhannaí ar an ngiunta míleata agus ar na heintitis ar leis an arm iad. I mí Feabhra 2021, ghlac an Chomhairle conclúidí inar cáineadh an coup míleata, agus d’iarr sí go gcuirfí deireadh leis an staid éigeandála, go ndéanfaí an rialtas dlisteanach a athbhunú agus go ndéanfaí iad siúd arna gcoinneáil nó arna ngabháil i ndáil leis an coup a scaoileadh saor láithreach. I mí Aibreáin 2021, rinne Leas-Uachtarán an Choimisiúin/Ardionadaí an Aontais do Ghnóthaí Eachtracha agus don Bheartas Slándála (Leas-Uachtarán/Ardionadaí) dearbhú a eisiúint maidir leis an gcomhdhearcadh cúig phointe ar thángthas air ag Cruinniú Cheannairí ASEAN a tionóladh san Indinéis, ag tacú le Toscaire Speisialta ASEAN. Mar sin féin, rinne Maenmar preaseisiúint a eisiúint lenar diúltaíodh don iarraidh ó Thoscaire Speisialta ASEAN bualadh le Aung San Suu Kyi. I mí an Mhárta, i mí Aibreáin agus i mí an Mheithimh 2021, d’fhorchuir an Chomhairle smachtbhannaí ar na daoine aonair a bhí freagrach as an coup míleata agus chuir sí síneadh leis na smachtbhannaí chuig cuideachtaí agus eintitis atá faoi rialú míleata. I mí Iúil 2023, d’fhorchuir an tAontas an seachtú babhta smachtbhannaí ar dhaoine aonair agus ar chuideachtaí a bhfuil baint acu le giunta míleata Mhaenmar.
Mar thír is lú forbairt, tairbhíonn Maenmar ón tionscnamh trádála Gach Ní seachas Airm (EBA), faoi scéim na bhfabhar ginearálaithe (GSP). D’ainneoin an coup míleata a bhí ann le déanaí, bhí drogall ar an gCoimisiún go dtí seo srianta trádála a thabhairt isteach mar gheall ar na drochiarmhairtí ar dhaonra Mhaenmar agus mar gheall ar an tionchar teoranta atá aige sin ar an arm. In 2024, leithdháil an Coimisiún breis agus EUR 19 milliún i gcabhair dhaonnúil chun aghaidh a thabhairt ar na riachtanais is práinní atá ag an daonra, de réir mar a leanann coinbhleacht ar aghaidh sa chuid is mó de Mhaenmar. Tá clár ilbhliantúil táscach 2021-2027 an Aontais bunaithe ar thosaíochtaí sonracha do Mhaenmar: rialachas, an smacht reachta, fás inbhuanaithe, cúnamh do dhaoine easáitithe, an Comhaontú Glas agus an clár oibre digiteach. I dtuarascáil 2024 Freedom in the World [Saoirse ar Domhan] ó Freedom House, rangaíodh Maenmar mar ‘neamhshaor’, agus scór saoirse domhanda de 8 as 100 aige. Tá saincheisteanna móra maidir le cearta an duine ann, amhail géarleanúint ar mhuintir Róihinseach i stát Rakhine. Ó mhí Lúnasa 2017, tá os cionn 800 000 dídeanaí Róihinseach tar éis teitheadh go dtí an Bhanglaidéis chun éalú ó ghéarleanúint i Maenmar. I mí Lúnasa 2019, dhiúltaigh na mílte dídeanaí iarrachtaí ón mBanglaidéis, ó Mhaenmar agus ó na Náisiúin Aontaithe iad a aisdúichiú mar gheall ar imní slándála.
Cháin an Pharlaimint na sáruithe ar chearta an duine i gcoinne na Róihinseach i rún uaithi i mí Mheán Fómhair 2019. I mí Feabhra 2021, ghlac an Pharlaimint rún inar cáineadh go láidir an ghabháil mhíleata agus mí-úsáidí ar chearta an duine, á iarraidh ar an ngiunta rialú sibhialtach a athbhunú agus na daoine uile atá faoi choinneáil a scaoileadh saor láithreach.
I mí Dheireadh Fómhair 2021, ghlac an Pharlaimint rún inar cáineadh sáruithe ar chearta an duine, an t-idirdhealú leanúnach in aghaidh mionlaigh eitneacha agus úsáid an fhoréigin ag an ngiunta i gcoinne a saoránach, chomh maith leis an ionsaí míleata ar ghairmithe leighis agus saoráidí leighis. I mí an Mhárta 2022, rith an Pharlaimint rún maidir le Maenmar, inar athdhearbhaigh sí a seasamh maidir leis an tír. I mí na Bealtaine 2023, ghlac an Pharlaimint rún maidir le Maenmar, go háirithe díscaoileadh na bpáirtithe polaitiúla daonlathacha, agus d’iarr sí go ndéanfaí iad a athbhunú láithreach agus go scaoilfí saor gach príosúnach polaitiúil.
E. Na hOileáin Fhilipíneacha
Síníodh an Comhaontú Comhpháirtíochta agus Comhair idir na hOileáin Fhilipíneacha agus an tAontas Eorpach in 2011 agus tháinig sé i bhfeidhm i mí an Mhárta 2018. Tháinig an chéad chomhchoiste le chéile sa Bhruiséil i mí Eanáir 2020 agus bhunaigh sé fochoistí speisialaithe d’fhonn an caidreamh déthaobhach a ardú go leibhéal níos airde. Ina theannta sin, i mí Lúnasa 2021, ghlac na hOileáin Fhilipíneacha ról chomhordaitheoir ASEAN maidir leis an gcaidreamh idirphlé leis an Aontas go dtí 2024. Rinneadh comóradh 60 bliain ar chaidreamh taidhleoireachta idir an tAontas agus na hOileáin Fhilipíneacha sa bhliain 2024 freisin.
Tionóladh an ceathrú Cruinniú den Chomhchoiste idir an tAontas agus na hOileáin Fhilipíneacha i mí na Nollag 2024 i Mainile chun athbhreithniú a dhéanamh ar an gcomhar déthaobhach, réigiúnach agus iltaobhach atá ar siúl faoi láthair faoin CCC idir an tAontas agus na hOileáin Fhilipíneacha agus faoi shaincheisteanna slándála réigiúnacha, lena n-áirítear díospóid chríochach Mhuir na Síne Theas.
I mí na Samhna 2024, thionóil na hOileáin Fhilipíneacha agus an tAontas an ceathrú Cruinniú den Fhochoiste um Chomhar um Fhorbairt i Mainile chun athbhreithniú a dhéanamh ar phríomhchláir leanúnacha chomhair, atá dírithe ar phróiseas síochána Mindanao, ar dhea-rialachas agus ar an ngeilleagar glas agus digiteach. I mí Lúnasa 2024, sheol an tAontas clár Comhpháirtíochta an Gheilleagair Ghlais le haghaidh na nOileán Filipíneach faoin tionscnamh Global Gateway, arb é is aidhm dó bainistiú dramhaíola a fheabhsú, tacú leis an ngeilleagar ciorclach, fuinneamh in-athnuaite a leathnú agus éifeachtúlacht fuinnimh sa tír a fheabhsú.
Ba é an tAontas an ceathrú comhpháirtí trádála ba mhó a bhí ag na hOileáin Fhilipíneacha in 2023, agus bhí an séú háit ag na hOileáin Fhilipíneacha i measc chomhpháirtithe trádála an Aontais in ASEAN. Shroich trádáil idir an dá pháirtí EUR 16.2 billiún, níos mó ná na figiúirí roimh an bpaindéim, agus thaifead na hOileáin Fhilipíneacha barrachas trádála EUR 1.45 billiún. Leanann an tAontas d’infheistíocht shuntasach a dhéanamh sa tír, agus stoic infheistíochta dírí coigríche dar luach EUR 14 bhilliún san iomlán in 2022, rud a fhágann go bhfuil sé i measc na dtrí infheisteoir eachtracha is mó atá ag na hOileáin Fhilipíneacha.
Seoladh caibidlíochtaí maidir leis an gcomhaontú saorthrádála idir an tAontas agus na hOileáin Fhilipíneacha i mí na Nollag 2015. I mí an Mhárta 2024, chomhaontaigh an tAontas agus na hOileáin Fhilipíneacha tús a chur arís leis an gcaibidlíocht maidir le comhaontú saorthrádála, agus gnéithe trádála den soláthar poiblí, den mhaoin intleachtúil, den iomaíocht agus den inbhuanaitheacht ina gcroílár. I mí na Bealtaine 2016, bhuaigh Rodrigo Duterte an toghchán uachtaránachta agus ghlac sé bearta conspóideacha i gcoinne gáinneáil ar dhrugaí le horduithe ‘lámhaigh agus maraigh’ as ar eascair sáruithe ar chearta an duine. D’athraigh Duterte treo bheartas eachtrach na nOileán Filipíneach, ag tógáil comhghuaillíocht nua leis an Rúis agus leis an tSín, in ainneoin na conspóide faoi Mhuir na Síne Theas, agus is iad na hOileáin Fhilipíneacha mar cheann de stáit ASEAN is éilitheoir sa díospóid sin. Reáchtáladh toghcháin uachtaránachta i mí na Bealtaine 2022, agus toghadh Ferdinand ‘Bongbong’ Marcos ina Uachtarán agus toghadh Sara Duterte, iníon an cheannaire a bhí ag dul as oifig, ina Leas-Uachtarán. Murab ionann agus a réamhtheachtaí, tá sé beartaithe ag Marcos taidhleoireacht níos cothroime a shaothrú idir Béising agus Washington.
I mí an Mhárta 2025, tugadh an t-iar-Uachtarán Rodrigo Duterte ar láimh don Chúirt Choiriúil Idirnáisiúnta tar éis é a ghabháil ar chúiseanna coireanna in aghaidh an chine dhaonna i ndáil leis na maruithe seachbhreithiúnacha le linn an chogaidh ar dhrugaí ó 2011 go 2019. Bhris agóidí a d’eagraigh comhghuaillithe Duterte amach tar éis a ghabhála, cé gurbh ann do líomhaintí i ndáil le sáruithe ceannasachta agus feall arna ndéanamh ag Uachtarán Marcos.
Arna iarraidh sin do Rialtas na nOileán Filipíneach, sheol an tAontas misean breathnóireachta toghchán chun faireachán a dhéanamh ar thoghcháin mheántéarmacha na tíre i mí na Bealtaine 2025. Breathnaítear ar na toghcháin mar chomórtas idir teaghlaigh Duterte agus Marcos, tar éis chliseadh a gcomhpháirtíochta polaitiúla.
Ghlac an Pharlaimint rún i mí Feabhra 2022, inar cáineadh go láidir na mílte marú seachbhreithiúnach agus sáruithe tromchúiseacha eile ar chearta an duine a bhaineann le comhrac an Uachtaráin Rodrigo Duterte i gcoinne drugaí. I mí Feabhra 2022, d’iarr Parlaiminteoirí ASEAN um Chearta an Duine freisin go scaoilfí saor láithreach agus go neamhchoinníollach an tSeanadóir Filipíneach, Leila de Lima, duine de na cáinteoirí is láidre den iar-Uachtarán Duterte.
F. Vítneam
Tá an caidreamh idir AE agus Vítneam bunaithe ar an gComhaontú Comhpháirtíochta agus Comhair a glacadh in 2016.
Shínigh an tAontas agus Vítneam Comhaontú Saorthrádála idir an tAontas Eorpach agus Vítneam agus Comhaontú Cosanta Infheistíochta i mí an Mheithimh 2019. Thug an Pharlaimint a toiliú don dá chomhaontú i mí Feabhra 2020 agus tháinig an Comhaontú Saorthrádála i bhfeidhm i mí Lúnasa 2020. Is éard atá i gceist leis an gComhaontú Saorthrádála deireadh a chur láithreach le 65% de tharaifí ar onnmhairí AE chuig Vítneam agus le 71% de na dleachtanna sin ar allmhairí ó Vítneam. Déanann Coiste Pharlaimint na hEorpa um Thrádáil Idirnáisiúnta faireachán ar chur chun feidhme an Chomhaontaithe Saorthrádála. Ó mhí na Nollag 2024, tháinig méadú 36 % ar an trádáil dhéthaobhach idir an tAontas agus Vítneam ó daingníodh an comhaontú saorthrádála. Dhaingnigh an tAontas a sheasamh mar cheann de na comhpháirtithe trádála agus de na hinfheisteoirí is mó atá ag Vítneam, agus is é Vítneam anois an príomh-chomhpháirtí trádála atá ag an Aontas san Áise Thoir Theas.
In 2023, rangaíodh Vítneam mar an 17ú comhpháirtí trádála is mó de chuid an Aontais in earraí agus ba é an tAontas an comhpháirtí trádála is mó a bhí ag an Aontas in ASEAN. B’ionann luach iomlán trádála idir an dá réigiún agus EUR 64.2 billiún. Tá an tAontas ar cheann de na hinfheisteoirí coigríche is mó i Vítneam, go háirithe san earnáil próiseála agus monaraíochta tionsclaíche.
I mí Dheireadh Fómhair 2019, shínigh an tAontas agus Vítneam Creatchomhaontú Rannpháirtíochta chun bunús dlí a leagan síos do rannpháirtíocht Vítneam in oibríochtaí bainistithe géarchéime an Aontais. I gclár ilbhliantúil táscach 2021-2027 an Aontais maidir le Vítneam, tugtar aghaidh ar shaincheisteanna ríthábhachtacha agus ar phríomhréimsí don tír. I mí Dheireadh Fómhair 2024, thionóil Vítneam agus an tAontas a gcúigiú cruinniú den Chomhchoiste in Hanáí, agus béim á leagan acu ar na naisc dhéthaobhacha atá ag dul i méid faoin gComhaontú Comhpháirtíochta agus Comhair, agus chomhaontaigh siad an comhar a dhoimhniú maidir leis an aistriú fuinnimh, an nascacht, an claochlú digiteach agus an t-oideachas. Maidir leis an athrú aeráide agus leis an bhforbairt inbhuanaithe, tacaíonn an tAontas le tiomantas Vítneam astaíochtaí glan-nialasacha a bhaint amach faoi 2050 tríd an gComhpháirtíocht um Aistriú Fuinnimh Cóir.
Tá Vítneam ar cheann de na samplaí is rathúla de thír a d’aistrigh ó chóras eacnamaíoch cumannach teipthe go geilleagar oscailte atá margadh-dhírithe. Tá sé ar cheann de na tíortha is mó fás i réigiún ASEAN. Tá staid chearta an duine i Vítneam ag dul in olcas, le cniogbheartaíocht ar easaontas ag dul i méid agus líon na ngabhálacha mar gheall ar ghníomhaíochtaí ‘frithstáit’ ag dul i méid. Is stát cumannach aon pháirtí é Vítneam nach bhfuil aon saoirse pholaitiúil aige. I mí na Bealtaine 2021, reáchtáladh toghcháin reachtacha sa tír don 15ú Tionól Náisiúnta agus do Chomhairlí an Phobail ar an leibhéal áitiúil. Bhuaigh Páirtí Cumannach Vítneam (VCP) na toghcháin, ag coinneáil smacht iomlán ar na meáin agus ar an bpróiseas toghcháin, gan aon ghníomhaireacht neamhspleách ag déanamh maoirseachta ar an vótáil. In 2024, rangaíodh Vítneam sa 174ú háit as 180 tír ar Innéacs Domhanda de Shaoirse an Phreasa. De réir Innéacs na Braistinte i dtaca le hÉilliú 2024, rangaíodh Vítneam mar 88 as 180 tír, agus milleadh a fheachtas frithéillithe mar gheall ar an srian leanúnach ar ghuthanna criticiúla. I mí Eanáir 2021, ghlac an Pharlaimint rún maidir le Vítneam inar iarradh go scaoilfí saor láithreach agus gan choinníoll cosantóirí uile chearta an duine agus iriseoirí uile.
G. An Téalainn
Thug an tAontas agus an Téalainn an chaibidlíocht maidir le comhaontú comhpháirtíochta agus comhair chun críche i mí an Mhárta 2013, ach cuireadh stop leis tar éis an coup mhíleata in 2014. Síníodh CCC idir an tAontas agus an Téalainn i mí na Nollag 2022 sa Bhruiséil, agus é mar aidhm aige feabhas a chur ar an idirphlé poilitiúil agus comhar i réimsí lena n-áirítear an comhshaol, fuinneamh, nascacht, an t-athrú aeráide, iompar, eolaíocht agus teicneolaíocht, trádáil, fostaíocht, gnóthaí sóisialta, cearta an duine, oideachas, talmhaíocht, neamhleathadh, frithsceimhlitheoireacht, an comhrac i gcoinne an éillithe agus na coireachta eagraithe, chomh maith leis an imirce agus an cultúr. D’fhormheas Parlaimint na Téalainne CCC i mí Lúnasa 2024 agus meastar go gcuirfidh sé borradh faoin trádáil agus faoin infheistíocht, go háirithe trí dhlús a chur leis an gcaibidlíocht maidir leis an gcomhaontú saorthrádála idir an Téalainn agus an tAontas.
Tacóidh Saoráid an Aontais agus na Téalainne um Chomhar do 2021-2027 le hiarrachtaí na Téalainne maidir le forbairt inbhuanaithe, gníomhaíocht chomhshaoil agus aeráide, trádáil, oideachas, taighde agus nuálaíocht. Tá sé sin ag teacht le Straitéis an Aontais maidir le Comhar sa réigiún Ind-Chiúin-Aigéanach agus leis an straitéis Global Gateway, agus béim á leagan ar thiomantas an Aontais do rannpháirtíocht sa réigiún.
In 2023, b’ionann luach iomlán trádála in earraí idir an tAontas Eorpach agus an Téalainn agus EUR 40.2 billiún. Is é an tAontas an ceathrú comhpháirtí trádála is mó atá ag an Téalainn, arb ionann é agus 7.1 % dá trádáil fhoriomlán, agus is í an Téalainn an 28ú comhpháirtí trádála is mó atá ag an Aontas, a thairbhíonn de bharrachas trádála déthaobhach EUR 10 mbilliún. Mol mór is ea an Téalainn d’infheistíochtaí Eorpacha laistigh de ASEAN, le EUR 29.2 billiún i stoic infheistíochta amach. Is é an tAontas an tríú hinfheisteoir is mó atá ag an Téalainn, díreach taobh thiar den tSeapáin agus den tSín.
I mí an Mhárta 2023, chomhaontaigh an tAontas agus an Téalainn caibidlíocht a athsheoladh le haghaidh comhaontú saorthrádála atá uaillmhianach, nua-aimseartha agus cothrom, a mbeidh an inbhuanaitheacht ina chroílár. Tionóladh an ceathrú babhta de chainteanna le haghaidh comhaontú saorthrádála idir an tAontas agus an Téalainn in Bangkok i mí na Samhna 2024, agus rinneadh dul chun cinn maidir le dea-chleachtais rialála, trédhearcacht, bacainní teicniúla ar thrádáil, custaim, fiontair faoi úinéireacht stáit agus forbairt inbhuanaithe. Tá an chaibidlíocht maidir leis an gcomhaontú saorthrádála idir an tAontas agus an Téalainn ag dul isteach i gcéim na ngealltanas maidir le rochtain ar an margadh faoi láthair, agus é mar aidhm aici an chaibidlíocht a thabhairt chun críche faoi dheireadh 2025.
Ó 2014 i leith, tá an lucht míleata tar éis an freasúra a chur faoi chois trí dhlí míleata, le tuairiscí faoi sháruithe ar chearta an duine. Bhuaigh an páirtí atá ar son an airm an toghchán in 2019, cé gurbh ann do líomhaintí i ndáil le cúbláil. D’ainneoin dheireadh oifigiúil riail an giunta i mí Iúil 2019, tá tionchar fós ag an arm ar an rialtas. Áiríodh éilimh ar athchóiriú mhonarcacht na Téalainne in agóidí sa Téalainn i gcoinne an rialtais mhíleata. I mí Feabhra 2020, ba é cinneadh na Cúirte Bunreachtúla Páirtí na Todhchaí Nua (Phak Anakhot Mai), páirtí freasúra a bhfuil tóir air i measc daoine óga, a dhíscaoileadh, a spreag an chéad bhabhta agóidí.
Reáchtáil an Téalainn olltoghchán i mí na Bealtaine 2023. Bhuaigh an Páirtí leasaitheach Move Forward an chuid is mó de na suíocháin, ach tar éis na caibidlíochta, bhí sé eisiata ón rialtas. Chuir go leor reachtóirí coimeádacha bac ar cheannaire an pháirtí ag an am, Pita Limjaroenrat, a bheith ina phríomh-aire. Bhí Srettha Thavisin de Pháirtí Pheu Thai ina Príomh-Aire nua, agus é i gceannas ar chomhrialtas rialaithe le páirtithe le tacaíocht mhíleata, iar-naimhde Pheu Thai. Tar éis Srettha Thavisin a chur as oifig ag an gCúirt Bhunreachtúil i mí Lúnasa 2024, rinneadh Príomh-Aire nua d’iníon iar-Phríomh-Aire Thaksin Shinawatra, Paetongtarn Shinawatra, (Peu Thai). I mí an Mhárta 2025, bhuaigh an Príomh-Aire Shinawatra vóta mímhuiníne sa pharlaimint, le 319 reachtóir as 488 atá a tacú. Le toradh an vóta, treisíodh cobhsaíocht a comhghuaillíochta 11 pháirtí, rud a d’fhág gur lú an seans go mbeadh suaitheadh polaitiúil sa Téalainn go luath amach anseo. I mí Eanáir 2020 in Kuala Lumpur, sheol an Téalainn próiseas síochána go hoifigiúil le grúpaí ceannairceacha i gcúigí an deiscirt inar Moslamaigh iad formhór an daonra. Rinne an Mhalaeisia idirghabháil ar an gcaibidlíocht. In ainneoin gur fógraíodh sos cogaidh i mí Aibreáin 2020, tharla roinnt buamáil in 2021 agus 2022.
Ghlac an Pharlaimint roinnt rún maidir le cearta an duine, oibrithe imirceacha agus cearta saothair sa Téalainn. I mí Mheán Fómhair 2021, thug Parlaimint na Téalainne formheas tosaigh dá bille maidir le cosc ar chéasadh agus ar fhuadach forfheidhmithe agus é a chur faoi chois,tar éis moill a chur ar a thabhairt isteach ar feadh 14 bliana tar éis don Téalainn Coinbhinsiún na Náisiún Aontaithe in aghaidh na Céastóireachta agus in aghaidh Íde nó Pionóis eile atá Cruálach, Mídhaonna nó Táireach a shíniú in 2007.
Ghlac an Pharlaimint rún i mí an Mheithimh 2023 maidir le CCC idir an tAontas agus an Téalainn, lenar thug sí a toiliú do CCC. D’iarr an Pharlaimint freisin go mbeadh córas taistil gan víosa ann.
Ghlac an Pharlaimint rún i mí an Mhárta 2025 maidir leis an daonlathas agus cearta an duine sa Téalainn, go háirithe an dlí lese-majesty agus díbirt dídeanaithe Uigiúracha go dtí an tSín. D’iarr an Pharlaimint freisin ar an gCoimisiún caibidlíochtaí maidir le comhaontuithe saorthrádála a ghiaráil chun brú a chur ar an Téalainn dlíthe diansmachta a athchóiriú, príosúnaigh pholaitiúla a scaoileadh saor, stop a chur le díbirt dídeanaithe Uigiúracha agus príomhchoinbhinsiúin uile na hEagraíochta Idirnáisiúnta Saothair a dhaingniú.
Tionóladh an 13ú Cruinniú Idirpharlaiminteach idir an tAontas agus an Téalainn in Bangkok i mí Feabhra 2025.
H. An Chambóid
Téann caidreamh an Aontais leis an gCambóid siar go dtí Comhaontú Comhair 1997. I mí Aibreáin 2024, tionóladh an 12ú Cruinniú Comhchoiste idir an Chambóid agus an tAontas Eorpach sa Bhruiséil chun an comhar maidir le hinbhuanaitheacht, fás agus digitiú a neartú.
Le clár ilbhliantúil táscach 2021-2027 an Aontais Eorpaigh don Chambóid, foráiltear do thart ar EUR 500 milliún i gcabhair don Chambóid chun cabhrú leis an tír borradh a chur faoina forbairt eacnamaíoch, faoina tionsnaimh ghlasa agus faoina deiseanna fostaíochta. Chuir an tAontas EUR 155 mhilliún i leataobh don tréimhse 2021-2024 chun comhtháthú na Cambóide in ASEAN a threisiú.
I mí Feabhra 2020, chinn an Coimisiún cuid de na fabhair tharaife a deonaíodh don Chambóid faoi scéim trádála EBA a tharraingt siar mar gheall ar na sáruithe tromchúiseacha córasacha ar chearta an duine, a dhéanann difear go príomha do tháirgí éadaigh agus coisbhirt, arb ionann iad agus thart ar aon chúigiú nó EUR 1 bhilliún d’onnmhairí bliantúla na Cambóide chuig an Aontas. Tháinig rochtain na Cambóide atá saor ó dhleacht agus saor ó chuóta ar mhargadh an Aontais, faoi scéim EBA, i bhfeidhm arís i mí Lúnasa 2020, in ainneoin na n-ábhar imní thromchúiseach maidir le cearta an duine. In 2023, b’ionann an trádáil in earraí idir an Chambóid agus an tAontas agus EUR 3.6 billiún. Rangaíodh an tAontas mar an ceathrú comhpháirtí trádála is mó atá ag an gCambóid, arb ionann é agus 8 % de thrádáil fhoriomlán na tíre. Seoladh thart ar 14 % d’onnmhairí na Cambóide chuig an Aontas, agus níor tháinig ach 2.9 % dá hallmhairí ón Aontas. D’fhág blianta de chogadh cathartha an Chambóid bocht. Tar éis di a Bunreacht a ghlacadh in 1993, d’aistrigh an tír chuig daonlathas ilpháirtí. Mar sin féin, bhuaigh Páirtí Phobal na Cambóide (CPP), faoi stiúir Hun Sen, toghchán 2018 cé gurbh ann do líomhaintí i ndáil le héagothroime. Díscaoileadh príomhpháirtí an fhreasúra, Páirtí Náisiúnta Tarrthála na Cambóide in 2017, agus rinneadh géarleanúint dhlíthiúil ar a cheannairí, Kem Sokha agus Sam Rainsy, agus gearradh 25 bliana príosúnachta ar Rainsy in absentia in 2021.
Reáchtáladh olltoghcháin sa Chambóid i mí Iúil 2023 don Tionól Náisiúnta. Bhuaigh CPP, an páirtí rialaithe, atá cleamhnaithe le fada an lá le huathlathaí Hun Sen, 120 as 125 suíochán sa Tionól Náisiúnta. Dícháilíodh ón rás an t-aon fhreasúra fiúntach, Páirtí Candlelight. Le bua CPP, réitíodh an bealach don fhógra ón bPríomh-Aire Hun Sen go mbeadh sé ag éirí as agus ag tabhairt na ceannaireachta dá mhac Hun Manet, a ceapadh ina Phríomh-Aire i mí Lúnasa 2023.
I mí Mheán Fómhair 2017, ghlac an Pharlaimint rún, inar iarradh ar Rialtas na Cambóide deireadh a chur le hionchúiseamh Kem Sokha a raibh cúis pholaitiúil leis. I mí Mheán Fómhair 2018, ghlac sí an dara rúninar iarradh go gcuirfí deireadh le gach cúiseamh i gcoinne Kem Sokha.
Tá roinnt rún glactha ag an bParlaimint ó 2017 inar iarradh ar Rialtas na Cambóide deireadh a chur le hionchúiseamh Kem Sokha agus Sam Rainsy ar chúiseanna polaitiúla. Rith an Pharlaimint rún i mí na Bealtaine 2022 maidir le cniogbheartaíocht leanúnach ar an bhfreasúra polaitiúil sa Chambóid. I mí an Mhárta 2023, ghlac an Pharlaimint rún maidir leis an gCamboid: cás cheannaire an fhreasúra Kem Sokha, á iarraidh go scaoilfí saor láithreach agus gan choinníoll é, chomh maith le gach oifigeach agus gníomhaí freasúra a ciontaíodh nó a coinníodh ar chúiseanna polaitiúla.
Ghlac an Pharlaimint rún i mí na Samhna 2024 maidir leis an laghdú atá ag teacht ar an spás don tsochaí shibhialta sa Chambóid, go háirithe i gcás na heagraíochta um chearta saothair CENTRAL.
I. Singeapór
Tá dlúthchomhar idir AE agus Singeapór i réimsí an ghnó, na heolaíochta agus na teicneolaíochta. I mí Feabhra 2019, dhaingnigh AE agus Singeapór trí chomhaontú ‘den ghlúin nua’: CCC idir an tAontas agus Singeapór, an Comhaontú Saorthrádála idir tAontas agus Singeapór agus an Comhaontú Cosanta Infheistíochta idir an tAontas agus Singeapór. Tháinig an FTA le Singeapór i bhfeidhm i mí na Samhna 2019. Ceapadh na comhaontuithe sin chun borradh a chur faoi naisc pholaitiúla, eacnamaíocha agus trádála, agus chun dleachtanna custaim a laghdú go suntasach. Tá bacainní teicniúla agus neamhtharaife ar thrádáil earraí á mbaint thar raon leathan earnálacha.
I mí Eanáir 2024, leis an gcéad idirphlé idir an tAontas agus Singeapór maidir leis an Tairseach Dhomhanda, tugadh páirtithe leasmhara éagsúla le chéile chun plé a dhéanamh ar bhealaí chun infheistíochtaí glasa agus inbhuanaithe san Áise Thoir Theas a éascú.
Ó 2023 ar aghaidh, rangaíodh Singeapór mar an 20ú comhpháirtí trádála is mó de chuid an Aontais in earraí, agus ba é EUR 52.6 billiún an luach a bhí ar an trádáil. Ina theannta sin, is mol mór fós é Singeapór d'infheistíochtaí Eorpacha san Áise agus is é an dara infheisteoir Áiseach is mó san Aontas é. I mí Iúil 2024, thug an tAontas agus Singeapór caibidlíocht i gcrích maidir le Comhaontú Trádála Digití cinniúnach, arb é an chéad chomhaontú riamh de chuid an Aontais den chineál sin, arb é is aidhm dó caighdeáin dhomhanda a bhunú don trádáil dhigiteach agus do shreafaí sonraí trasteorann. Chomhaontaigh an dá pháirtí tionscadail a fhorbairt chun feabhas a chur ar an tuiscint ar chaighdeáin don gheilleagar digiteach agus ar a dtionchar ar an earnáil airgeadais.
In olltoghcháin 2020 Shingeapór, bhuaigh Páirtí Gníomhaíochta an Phobail (PAP) a bhí i gceannas 83 shuíochán as 93, agus fuair Páirtí na nOibrithe 10 suíochán, an líon is mó riamh. Bhí sé beartaithe ag an bPríomh-Aire Lee Hsien Loong éirí as sula raibh 70 bliain slánaithe aige in 2022, ach tharraing a chomharba ainmnithe, Heng Swee Keat, siar in 2021. Chuaigh Lawrence Wong i mbun dualgais mar cheannaire PAP níos déanaí agus rinneadh Príomh-Aire de i mí na Bealtaine 2024.
I mí Mheán Fómhair 2023, reáchtáil Singeapór an chéad toghchán uachtaránachta iomaíochta le 12 bhliain anuas, agus toghadh Tharman Shanmugaratnam ina naoú ceann stáit na tíre. D’iarr an Pharlaimint go gcuirfí deireadh le pionós an bháis i Singeapór agus tacaíonn sí le hobair na sochaí sibhialta. I mí Dheireadh Fómhair 2021, rith Parlaimint Shingeapór an Gníomh um Cur Isteach Eachtrach (Frithbhearta), arb é is aidhm dó dul i ngleic leis an gcoimhlint eachtrach i bpolaitíocht intíre.
J. Brúiné Darasalám
Tá an stát rialaithe ag Sabhdán Bhrúiné Darasalám, Hassanal Bolkiah, ó 1967 i leith, agus tá an Prionsa Billah Bolkiah ag glacadh freagrachtaí air féin. Níl a leithéid de rud ann agus liobrálú polaitiúil. Coinníonn an Sabhdán post an phríomh-aire, mar aon leis na punanna cosanta, gnóthaí eachtracha agus airgeadais agus eacnamaíocha. I mí Aibreáin 2019, cuireadh clár reachta nua i ngníomh chun cur chuige atá bunaithe ar Sharia a ionchorprú, cineálacha nua pionóis a fhorchur, lena n-áirítear bású le clocha do ghnéas aerach agus d’adhaltranas, agus teascadh géag do ghoid. Tar éis raic idirnáisiúnta a tharraingt, chuir Brúiné síneadh le moratóir ar phionós an bháis. D’fhógair an Sabhdán atheagar luath na n-airí i mí an Mheithimh 2022.
Don chéad uair, ceapadh bean mar aire (don oideachas). Tá feabhas gníomhach á chur ag an Aontas ar a chaidreamh le Brúiné, ach níl aon chreat-chomhaontú ann. Táthar i mbun caibidlíocht ar CCC idir AE agus Brúiné faoi láthair agus cumhdófar raon leathan réimsí polaitiúla agus eacnamaíocha leis. Baineann an trádáil idir AE agus Brúiné le hinnealra, mótarfheithiclí agus ceimiceáin den chuid is mó.
Is trí ASEAN is mó a láimhseáiltear an caidreamh idir an tAontas Eorpach agus Brúiné, agus ghlac Brúiné ról an chathaoirligh air féin in 2021 leis an téama ‘Déanaimid Cúram de Nithe, Déanaimid Ullmhúcháin, Bíonn Rath Orainn’. I mí Lúnasa 2021, ceapadh Leas-Aire Gnóthaí Eachtracha Bhrúiné Erywan Yusof mar Thoscaire Speisialta ASEAN chuig Maenmar, a bhfuil sé de chúram air idirghabháil a dhéanamh le giunta Mhaenmar.
Is cúis imní don Aontas na srianta trádála atá ann cheana, agus ag tathant ar Bhrúiné feabhas a chur ar éascú trádála, tacaíocht d’fhiontair bheaga agus mheánmhéide a neartú, agus a ghealltanais aeráide a chur chun cinn. I mí Feabhra 2023, seoladh Saoráid Comhpháirtíochta idir an tAontas agus Brúiné Darasalám. Reáchtáil sí seimineár i ndáil leis an athrú aeráide faoin téama ‘Acmhainneacht Réigiúnach a Fhorbairt maidir le hOiriúnú don Athrú Aeráide agus Maolú ar an Athrú Aeráide’. I mí na Samhna 2024, d’aithin an tAontas iarrachtaí Bhrúiné a geilleagar a éagsúlú, ach d’aithin sé a spleáchas leanúnach ar ola agus ar ghás.
Mhéadaigh an teannas idir an tSín agus éilitheoirí Oirdheisceart na hÁise i ndíospóidí críochach Mhuir na Síne Theas le linn 2022. Cé go raibh Brúiné ina tost go dtí seo, rinne sí a chéad ráiteas aontaobhach riamh maidir le Muir na Síne Theas i mí Iúil 2022, mar thír a bhfuil éilimh iomaíocha aici. Mar sin féin, seachnaíonn beartas Brúiné cur chuige achrannach leis an tSín maidir le díospóid Mhuir na Síne Theas, le teann eagla go ndéanfaidh sé dochar do naisc dhéthaobhacha eacnamaíocha. I ráiteas comhpháirteach i mí Feabhra 2025, d’athdhearbhaigh an tSín agus Brúiné a gcaidreamh láidir taidhleoireachta agus a dtiomantas dá gComhpháirtíocht um Chomhar Straitéiseach agus an Tionscnamh Creasa agus Bóthair a neartú. D’athdhearbhaigh Brúiné a tiomantas don bheartas ‘an t-aon Sín amháin’. Rith an Pharlaimint rún i mí Aibreáin 2019 inar cáineadh go láidir teacht i bhfeidhm Chód Coiriúil Sharia. D’athdhearbhaigh sí gur cháin sí pionós an bháis agus chuir sí i bhfios go láidir go sáraíonn forálacha Chód Coiriúil Sharia oibleagáidí Bhrúiné faoin dlí idirnáisiúnta um chearta an duine.
K. Laos
Tá an caidreamh idir AE agus Laos bunaithe ar Chomhaontú Comhair 1997. Tá Laos ar an mbóthar ceart chun aistriú ó stádas na dtíortha is lú forbairt faoi 2026, agus tá a naoú Plean Forbartha Socheacnamaíoch Náisiúnta do 2021-2025 ailínithe le Clár Oibre 2030 na Náisiún Aontaithe don Fhorbairt Inbhuanaithe, arb é is aidhm dó fás inbhuanaithe, glas agus cuimsitheach a chur chun cinn.
Le linn cruinniú déthaobhach idir Príomh-Aire Laos, Sonexay Siphandone, agus Charles Michel, Uachtarán na Comhairle Eorpaí a bhí ann ag an am, i mí Dheireadh Fómhair 2024, gheall an tAontas go dtacódh sé le forbairt shocheacnamaíoch Laos, go háirithe i réimsí amhail comhtháthú, nascacht, trádáil, infheistíocht agus fás glas. Tá méadú suntasach tagtha ar thacaíocht an Aontais do Laos, agus leithdháileadh EUR 550 milliún ar an straitéis ‘Foireann na hEorpa’ in Daon-Phoblacht Dhaonlathach Laos do 2021-2025 tríd an Ionstraim um Chomharsanacht, Forbairt agus Comhar Idirnáisiúnta (ICFCI – an Eoraip Dhomhanda). EUR 98 milliún i gcistiú deontais atá i ranníocaíocht an Aontais leis an straitéis sin.
Rinneadh dul chun cinn suntasach ar an gcomhpháirtíocht idir an tAontas agus Laos i mí an Mhárta 2024, le cuairt an Choimisinéara um Chomhpháirtíochtaí Idirnáisiúnta, Jutta Urpilainen, chun feabhas a chur ar an gcomhar sa trádáil agus san fhorbairt, lenar tugadh isteach clár TICAF, tionscnamh USD 102 mhilliún arb é is aidhm dó talmhaíocht, foraoiseacht agus bonneagar inbhuanaithe a fheabhsú. Molann an tAontas an t-oideachas digiteach chun príomhardán ríomhfhoghlama Laos a neartú.
In ainneoin athchóirithe eacnamaíocha, tá an tír fós bocht agus tá sí ag brath ar chabhair idirnáisiúnta. Mar thír is lú forbairt, baineann sí tairbhe as scéim trádála EBA an Aontais. In 2023, b’ionann an trádáil idir an tAontas agus Laos agus EUR 550 milliún, rud a chuir an tAontas mar an ceathrú comhpháirtí trádála is mó atá ag Laosi ndiaidh na Téalainne, na Síne agus Vítneam, agus arb ionann é agus 3 % de thrádáil fhoriomlán Laos.
Is stát aon-pháirtí é Laos. Tá diansmacht ag Daonpháirtí Réabhlóideach Laos (LPRP), atá i gcumhacht ó dheireadh an chogaidh chathartha in 1975, ar an tír agus ní cheadaítear d’aon fhreasúra inti dul ina aghaidh. Reáchtáil Laos toghcháin pharlaiminteacha i mí Feabhra 2021 don naoú Tionól Náisiúnta, ina raibh 164 shuíochán, ar bhain an páirtí rialaitheach Daonpháirtí Réabhlóideach LPRP 158 díobh amach, agus ar éirigh le hiarrthóirí neamhspleácha sé cinn díobh a bhaint amach. I mí an Mhárta 2021, le linn oscailt an Tionóil Náisiúnta, thogh Laos a Uachtarán, Thongloun Sisoulith, Ardrúnaí an pháirtí rialaitheach, LPRP, a bhí ina Phríomh-Aire roimhe sin ó mhí Aibreáin 2016.
Tá caidreamh níos daingne á chothú ag Laos leis an tSín agus le ASEAN, agus é ag iarraidh infheistíocht níos mó a mhealladh. Tá fás inbhuanaithe eacnamaíoch os cionn 7 % ann ó 2014 i leith mar thoradh ar athchóirithe eacnamaíocha.
Tá tábhacht ar leith ag baint le staid chearta an duine don Pharliamint, lena n-áirítear staid na ndaoine atá easáitithe ag tógálacha ollmhóra damba ar Abhainn Mekong. Le costas beagnach aon trian de OTI bliantúil Laos, osclaíodh iarnród nua 414 ciliméadar a nascann an tSín le príomhchathair Vientiane go luath i mí na Nollag 2021 mar chuid de Thionscnamh Creasa agus Bóthair Bhéising.
Ag Comhdhálacha na hEagraíochta Idirnáisiúnta Saothair sa Ghinéiv, d’iarr an tAontas ar Laos aghaidh a thabhairt ar shaincheist an teacht i dtír gnéasach ar leanaí. I mí Iúil 2022, chuir an tAontas in iúl gur cúis imní dó an easpa dul chun cinn atá déanta maidir le haghaidh a thabhairt ar sháruithe seanbhunaithe ar chearta an duine in Laos agus d’áitigh sé ar na húdaráis oibleagáidí na tíre maidir le cearta an duine a chomhlíonadh faoin gCónaidhm Idirnáisiúnta um Chearta an Duine (FIDH) agus faoina balleagraíocht Lao Movement. D’eisigh an dá eagraíocht páipéar faisnéise ina raibh achoimre ar fhorbairtí chearta an duine in Laos. Tionóladh an tIdirphlé is déanaí idir an tAontas agus Laos maidir le Cearta an Duine i mí Iúil 2024.
D’iarr an Pharlaimint an athuair ar Rialtas Laos deireadh a chur le ciapadh agus gabháil agus coinneáil threallach chosantóirí chearta an duine, iriseoirí neamhspleácha agus gníomhaithe sóisialta, agus urraim a thabhairt do chearta na saoirse chun tuairimí a nochtadh agus saoirse comhlachais agus do chearta mionlach, ag meabhrú do Laos a oibleagáidí idirnáisiúnta faoi na conarthaí um chearta an duine atá daingnithe aici.
L. An Mhalaeisia
Mar thoradh ar an gcaibidlíocht a thosaigh in 2015, shínigh an tAontas agus an Mhalaeisia CCC i mí na Nollag 2022 le linn Chruinniú Mullaigh AE-ASEAN sa Bhruiséil. Cuireann CCC creat uileghabhálach ar fáil arb é is aidhm dó an comhar déthaobhach a neartú, go háirithe i réimsí na trádála agus na hinfheistíochta, an airgeadais agus an fhuinnimh.
Cuireadh na caibidlíochtaí maidir le comhaontú saorthrádála idir AE agus an Mhalaeisia ar feitheamh i mí Aibreáin 2012 arna iarraidh sin ag an Malaeisia, tar éis seacht mbabhta caibidlíochta. I mí an Mhárta 2017, phléigh an tAontas agus an Mhalaeisia forálacha nua a chur isteach agus tháinig siad ar chomhaontú ina leith i bprionsabal. Tá dhá chomhaontú á gcaibidliú faoi láthair, comhaontú saorthrádála agus comhaontú comhpháirtíochta deonaí maidir le Forfheidhmiú an Dlí, Rialachas agus Trádáil i dtaca le Foraoisí. I mí Eanáir 2025, d’fhógair an Mhalaeisia agus an tAontas go gcuirfí tús arís leis an gcaibidlíocht maidir le comhaontú saorthrádála le linn cuairt oibre Phríomh-Aire na Malaeisia ar an mBruiséil. Tá sé beartaithe leis na cainteanna athnuaite aghaidh a thabhairt ar ghnéithe éagsúla den trádáil, lena n-áirítear clásail inbhuanaitheachta agus beartais soláthair.
Cuireann geilleagar na Malaeisia atá ag teacht chun cinn deiseanna tarraingteacha trádála ar fáil don Aontas. Tá méadú ag teacht ar an trádáil idir an tAontas agus an Mhalaeisia, agus tá fás níos mó ná 50 % tagtha uirthi ó 2010 i leith. Is é tAontas an ceathrú comhpháirtí trádála is mó atá ag Malaeisia (i ndiaidh na Síne, Shingeapór agus na Stát Aontaithe), agus is ionann é sin agus 9.5 % de thrádáil iomlán na tíre in earraí. B’ionann an trádáil dhéthaobhach in earraí EUR 44.7 billiún in 2023. B’ionann allmhairí earraí an Aontais ón Malaeisia agus EUR 29.1 billiún, agus shroich onnmhairí earraí an Aontais EUR 15.6 billiún in 2023. B’ionann trádáil i seirbhísí idir agus thart ar EUR 11 billiún in 2022.
I mí Aibreáin 2023, rinne an tAontas athnuachan ar bhearta frithdhumpála maidir le feistis de chruach dosmálta ón tSín agus ón Téaváin go ceann 5 bliana eile, lenar leathnaíodh na bearta go dtí an Mhalaeisia toisc go raibh na príomhchodanna is gá chun feistis de chruach dosmálta a tháirgeadh ón tSín á n-allmhairiú ag cuideachtaí sa tír.
Tá sé beartaithe ag an Aontas deireadh a chur de réir a chéile le húsáid ola pailme i mbreosla iompair faoina Threoir maidir le Fuinneamh In-athnuaite, rud a spreag gearáin ón Indinéis agus ón Malaeisia chuig EDT. In 2021, cuireadh an Mhalaeisia le liosta liath cánach an Aontais, rud a rinne an caidreamh trádála níos casta fós. Cé gur saincheist mhór í ola pailme sna cainteanna faoin gcomhaontú saorthrádála idir an tAontas agus an Mhalaeisia, is ionann í agus níos lú ná 5 % d’allmhairí an Aontais ón Malaeisia. Mar sin féin, d’fhéadfadh an ganntanas ola inite domhanda arb é an cogadh san Úcráin is cúis leis borradh a chur faoi sciar na Malaeisia den mhargadh ola pailme san Aontas. I mí an Mhárta 2024, fuair an tAontas bua ag EDT toisc gur dhiúltaigh painéal breithnithe do ghearán ón Malaeisia i gcoinne cinneadh ón Aontas gur cheart deireadh a chur le bithdhíosal a dhéantar as ola pailme a áireamh mar bhithbhreosla in-athnuaite.
I mí an Mheithimh 2022, d’fhógair Rialtas na Malaeisia go gcuirfí deireadh lena phionós báis éigeantach. Is céim chun tosaigh é seo agus is cinneadh eiseamláireach é sa réigiún. Mhol an tAontas d’údaráis na tíre bearta nithiúla a dhéanamh chun an comhaontú a chur ina dhlí go pras. I mí na Samhna 2022, bhí olltoghcháin ag an Malaeisia, a bhuaigh an chomhghuaillíocht faoi stiúir cheannaire an fhreasúra Anwar Ibrahim, agus comhghuaillíocht ina dhiaidh sin lena n-áirítear páirtí Ioslamach na tíre. I mí Eanáir 2024, cuireadh Sultan Ibrahim faoi mhionn mar Rí nua na Malaeisia ar feadh téarma 5 bliana, mar chuid de chóras monarcachta rothlaí na Malaeisia. Is é Sultan Ibrahim an Sabhdán do stát Johor i Malaeisia.
Tá cáineadh déanta ag Parlaimint na hEorpa, i rúin uaithi ar phionós an bháis, easpa urraime do chearta na ndaoine LADTIA+ agus ar chiúnú na míshástachta poiblí, mar aon le heaspa cur in iúl síochánta a bheith ann, díospóireacht phoiblí san áireamh.
Rith an Pharlaimint rún i mí an Mheithimh 2023 maidir leis an CCC idir an tAontas agus an Mhalaeisia, a ghabhann lena toiliú le CCC, ina luaitear go soláthraíonn sé creat láidir dlíthiúil chun an daonlathas agus cearta an duine a chur chun cinn.
Tá Cathaoirleach ASEAN agus Uachtaránacht AIPA ag an Malaeisia do 2025.
Jorge Soutullo / Samuel Cantell